Beekdallandschap

Beekdallandschap, Michiel Pothof

Wat zie je?

Beken slingeren zich door het beekdal. Flauw aflopende, drassige oevers en hoge steilranden wisselen elkaar af in respectievelijk de binnen- en de buitenbocht van de beek. Deze afwisseling en overgangen zorgen voor plekken waar bijzondere natuur voorkomt. Beken hebben een kleine schaal. Daardoor is er in de beekdalen een kleinschalig cultuurlandschap ontstaan van verspreid liggende boerderijen of dorpjes op hogere gronden nabij de beek. Wegen volgen de natuurlijke vormen in het landschap en zijn grillig. De bemestende overstromingen van de beek in vooral de winter zorgden voor vruchtbare graslanden langs het water, die daardoor geschikt zijn voor het weiden van het vee en het hooien van het gras. De waterkracht van de beken is al eeuwenlang gebruikt om watermolens mee aan te drijven.  Vooral in Twente zijn er nog veel te bewonderen.

Knip-en-plak-landschap

Beken zijn min of meer natuurlijke waterstromen die hun weg zoeken door de lagere delen van het landschap. In hoeverre nog gesproken kan worden over een ‘natuurlijke’ stroom is echter de vraag als je ziet wat de bewoners in de loop der eeuwen met beken hebben gedaan voor hun eigen gebruik. Al sinds de Middeleeuwen is er aan beken geknutseld. De bewoners trokken ze recht, diepten ze uit en verlegden ze. Sommige beken werden kunstmatig met elkaar verbonden. En voor het aandrijven van watermolens was het van belang dat er altijd voldoende water aanwezig was. Daarvoor werden beken verlegd, molenvijvers gegraven, water opgestuwd en nieuwe beken gegraven. Verder werd er ingegrepen om te zorgen dat de beek het grasland op de oevers kon bevloeien en zo vruchtbaar maken. Beekdalen zijn dus onderdeel van eeuwenoude cultuurlandschappen.

Na de Tweede Wereldoorlog zijn veel beken gekanaliseerd tot rechte sloten, ter verbetering van de waterafvoer. De afgelopen jaren is echter de ecologische waarde van beken steeds helderder geworden. In het kader van natuurbeheer krijgen veel beken weer de kans om in hun natuurlijke staat terug te keren. De beek kan zich dan weer soms heel kalm en soms met kracht een weg zoeken door het landschap.

Aantrekkelijk

Beekdalen hebben altijd een grote aantrekkingskracht op mensen gehad vanwege het stromende water, de van nature vruchtbare gronden in de beekdalen en de vele mogelijkheden die de kleinschalige afwisseling tussen open water en natte en vochtige plaatsen biedt. De randen van beekdalen kennen dan ook veel archeologische vindplaatsen. In de beekdalen werden bruggen gebouwd, voorden (doorwaadbare plaatsen) en dijken aangelegd. Het beekdal werd gebruikt voor de jacht, voor het weiden van vee, het kappen van hout en het winnen van grondstoffen als klei, turf en ijzererts. De beek werd gebruikt voor de visvangst en voor de scheepvaart.

De lage, natte gronden vlakbij de beek werden gebruikt als wei- en hooiland. Op de hogere zandkopjes aan de randen van de beek werden nederzettingen gevestigd of enkele boerderijen, afhankelijk van de grootte van deze zandkopjes. Deze hogere gronden werden ook gebruikt voor de akkers. Hier zijn dorpsessen of eenmansessen ontstaan (zie Oud zandlandschap).

Waar vind je het beekdallandschap?

De beken liggen voornamelijk op de zandgronden van Twente en Salland. Op sommige plekken waren geen beken maar zocht het water via de hellende laagtes van het zandlandschap zijn weg over het maaiveld, vooral in de zwakhellende gebieden zoals Salland. In de loop der eeuwen zijn deze laagtes met elkaar verbonden en is er in Salland een systeem ontstaan van lange, rechte weteringen die – globaal - van Deventer naar Zwolle lopen. In Twente is de situatie geheel anders. Hier vond het water door de plooiingen in het reliëf zijn eigen weg en hoefde het water minder geleid te worden. Toch is ook hier sprake van knip-en-plakwerk in de beken, onder andere voor de molens die in de Twentse beken veelvuldig voorkwamen.

Landschap Overijssel beheert twee prachtige maar compleet verschillende beekdalen in Overijssel: de Reest en het Dal van de Mosbeek. Daarnaast wordt, geheel in lijn met de geschiedenis van de beken, gewerkt aan een compleet nieuwe beek: De Doorbraak.

Het Reestdal
Het Reestdal
Het Reestdal is uniek in Nederland. Nergens vind je nog zo'n mooi meanderend riviertje in een prachtig cultuurhistorisch beekdal. Maar als we niks doen verdwijnt dit. Help nu mee om dit te behouden.
Het Dal van de Mosbeek
Het Reestdal