Jaarverslag 2019

Het landschap in 2019 - een samenvatting van de resultaten van het afgelopen jaar.

Download onderstaand ons complete jaarverslag van 2019

2019 was een veelbewogen jaar. Naast problemen op het gebied van klimaat en biodiversiteit, speelden ook de stikstofcrisis en allerlei ontwikkelingen in de landbouw. Stuk voor stuk uitdagingen die impact hebben op ons landschap en de leefbaarheid en die daarmee ons werk extra relevant maken. Hier vind je een samenvatting van de resultaten van het afgelopen jaar.

Klimaatcrisis & biodiversiteit
Uitstoot van stikstofverbindingen zoals ammoniak, tast de kwaliteit van onze lucht, bodem en ons water aan. Dat heeft negatieve gevolgen voor de soortenrijkdom in de natuur en ook voor onze gezondheid. Teveel stikstofdepositie zorgt ervoor dat de bodem (te) rijk wordt aan voedingsstoffen en verzuurt; een probleem in natuurgebieden, waar zeldzame planten en dieren verdwijnen. De stikstofcrisis vraagt soms om tegenstrijdige maatregelen. Vanuit het oogpunt van biodiversiteit hebben we de wens om meer heide te creëren; een gezonde heide vormt namelijk het leefgebied voor tal van planten en dieren. Dit vraagt om het verwijderen van bomen, die de heide verdringen. Echter, bomen leggen CO2 vast en dragen zo bij aan het terugbrengen van stikstofuitstoot en aan het tegengaan van klimaatverandering. Een lastige afweging dus. Binnen onze tien Natura 2000-gebieden hebben we ons gericht op het beschermen van biodiversiteit. De natuurwaarden van deze gebieden zijn immers zo bijzonder, dat er nog een verscheidenheid aan planten en dieren voorkomt. In andere gebieden hebben we juist gekozen voor aanplant van bomen en struiken, om onze bijdrage te leveren aan de klimaatcrisis.

Vasthouden van water
Door klimaatverandering, wordt het ‘s zomers warmer en droger. In Overijssel vallen daardoor beken en andere waterlopen vaker droog en komen dalende grondwaterstanden vaker voor. Dat leidt tot schade aan landschap en natuur. Het programma ‘Zoetwatervoorziening Oost Nederland’ - kortweg ZON - onderzoekt de huidige en toekomstige droogteproblematiek en wil oplossingen aandragen. Als een van de ZON-deelnemers is Landschap Overijssel in 2019 gestart met onderzoek naar mogelijkheden om water vast te houden. In 2020 en 2021 worden op 10 eigen terreinen maatregelen uitgevoerd voor het vasthouden van zoet water op hoge zandgronden.

Maatregelen als gevolg van droogte
In 2019 had de droogte een grote invloed op het beheer van onze terreinen. Vooral de fijnspar werd gevoelig voor insectenvraat, zoals door de letterzetter, met bomensterfte als gevolg. Om erger te voorkomen hebben we onder andere op Hof Espelo aangetaste bomen weggehaald om verspreiding van schadelijke insecten te voorkomen. Droogte zorgt bovendien voor veel opslag van onder andere berk en dat leidt tot ruigere terreinen. Ook daarvoor zijn specifieke maatregelen nodig. Zo zien we dat het veranderende klimaat tot een andere beheeraanpak leidt.

Bescherming van soorten die het moeilijk hebben
Natuursystemen herstellen, dat is in de basis wat wij met ons werk beogen. Is een systeem op orde, dan hebben de planten en dieren het er goed. Maar soms hebben soorten extra steun nodig. Landschap Overijssel nam in 2019 samen met vrijwilligers, bewoner en grondeigenaren onder andere de volgende maatregelen voor soortenbescherming:

  • de aanleg van poelen voor de ringslang, kamsalamander, boomkikker en knoflookpad;
  • het creëren van akkerranden, bloemstroken, keverbanken en houtsingels voor akkervogels zoals de patrijs, geelgors en veldleeuwerik;
  • de aanplant van bijenidylles voor een groter leefgebied van de wilde bij;
  • de herintroductie van bedreigde plantensoorten zoals het melkviooltje en de wilde narcis.

Eerste ‘Groene Stamtafel’ met thema: hernieuwbare energie in het landschap
De energietransitie heeft gevolgen voor ons landschap. In 2023 moet in Overijssel 20% van onze energie duurzaam zijn opgewekt. Hoe zorgen we ervoor dat de kwaliteit van het landschap behouden blijft? Om over deze vraag in gesprek te gaan, vroegen we onze achterban en ook andere Overijsselaren om aan te schuiven bij de eerste ‘Groene Stamtafel’, de opvolger van onze ‘Natuur Dichtbij’-avonden. In een bomvol café in Wierden gaven zes tafelgasten hun visie op het inpassen van windmolens en zonneparken in het landschap. Dat leverde levendige discussies op met de ruim 50 aanwezigen!

Erfgoed en cultuurhistorie: het verhaal van het landschap
Of je nu van de zandgrond in Twente komt of uit de klei bij de IJssel, het landschap waar je geboren bent, bepaalt vaak waar je je thuis voelt. In deze tijd van globalisering neemt de behoefte om je ergens thuis te voelen misschien wel toe. Klein erfgoed vertelt vaak veel over de geschiedenis van een plek. Door behoud en herstel van klein erfgoed en het vertellen van het verhalen erover, proberen wij bewoners en bezoekers te betrekken bij het landschap. Een greep uit onze projecten in 2019:

  • herstel van een dodenhuisje, kloosterput, molenhuisje en schaapskooi in Twente;
  • herstel van het Engelse landschapspark op landgoed De Horte;
  • start van een onderzoek naar aardkundige waarden en immaterieel erfgoed van Overijssel;
  • onderzoeksplan voor herstel van landschapsparken op landgoederen die ooit zijn bewoond door Twentse textielfabrikanten;
  • via een ‘smokkeltour’ konden bezoekers weer even het smokkelverleden van Overdinkel ervaren;
  • het oorlogsverleden op de Markelose Berg is weer zichtbaar gemaakt door het herstel van een oude schietbaan;
  • via erfgoedonderzoek door studenten van Saxion Hogeschool op vier van onze terreinen kwam een originele ontwerptekening van één van de grafkelders van de Lonnekerberg boven water.

Beheer Natura 2000-gebieden
In Overijssel zijn 24 natuurgebieden die zo bijzonder zijn, dat we vanuit Europa de verplichting (en de kans!) hebben gekregen ze extra te beschermen. Deze gebieden noemen we Natura 2000. Landschap Overijssel beheert tien van deze natuurparels. Werkzaamheden in 2019 waren o.a. het weghalen van bomen op de Lemelerberg en Beerze om heideterreinen met elkaar te verbinden. Tegelijkertijd is gezocht naar manieren om bij te dragen aan de klimaatcrisis, met als resultaat dat er budget beschikbaar komt om alle bomen die we binnen Natura 2000 hebben gekapt ter versterking van de biodiversiteit, te compenseren in andere gebieden. Zo beschermen we in de kwetsbare Natura 2000-gebieden de soortenrijkdom en dragen we elders bij aan het vastleggen van CO2.

Vrijwilligers
Ruim 7.500 vrijwilligers hebben zich, al dan niet aangesloten bij de circa 120 vrijwillige beheergroepen, in 2019 enthousiast ingezet voor het landschap. Zij hielpen o.a. mee met landschapsbeheer, soortenbescherming, promotie en fotografie. Ook waren er vrijwillige natuurgidsen, schaapherders en boswachters. Een aantal resultaten:

  • ruim 1.600 deelnemers - waarvan maar liefst 600 kids & jongeren - gingen vrijwillig aan de slag tijdens de Natuurwerkdag op 50 groene locaties in Overijssel. In Deventer en Zwolle hielpen statushouders enthousiast mee met het knotten van wilgen als een soort ‘groene inburgering’;
  • het digitale leerplatform voor groene vrijwilligers kennisrijk.landschapoverijssel.nl is uitgebreid met digitale opleidingen;
  • het groene vrijwilligersplatform Groenbezig.nl is verder ontwikkeld i.s.m. NMO en andere partners;
  • een nieuw gereedschapsdepot in Twente (Bornerbroek) is in gebruik genomen;
  • via werkdagen en cursussen werden ambachtelijke beheertypen gestimuleerd, zoals heggenvlechten, zeisen en knotten;
  • weidevogelgroepen werden versterkt door cursussen en kennisoverdracht t.b.v. de bescherming van boerenlandvogels.

Zorgend landschap
Zorgend Landschap, zo noemen wij de groene dagbesteding die we op verschillende plekken in Overijssel organiseren i.s.m. zorginstellingen zoals Carint Reggeland en Karakter. Doel is om dat de deelnemers zich fitter, gelukkiger en zelfverzekerder voelen door te werken in het groen. In 2019 gingen o.a. mensen met een geheugenstoornis aan de slag bij Hof Espelo met licht snoeiwerk, het verwijderen van jonge boompjes en het opschonen van paden. Ook waren er speciale werkdagen voor jongeren van ‘De Brug’, een school voor bijzonder onderwijs, en jongeren met psychische problemen. Met IVN en Deventer Ziekenhuis is in 2019 een project uitgevoerd om voor patiënten een groenere omgeving te creëren. Dat gebeurde via een belevingstuin, groene activiteiten en groene ruimtes in het ziekenhuis. Ook het landschapsonderhoud rondom het ziekenhuis werd verbeterd i.s.m. vrijwilligersgroepen.

Baanbrekend landschap
In Wierden, Hof van Twente en Notter-Zuna kregen tientallen werkzoekenden de kans om te werken aan zichzelf, als opstap richting betaald werk. Zij hielpen bij aanplant, snoeiwerk en het onderhoud van de heide. In Deventer en Zwolle deden statushouders enthousiast mee aan ‘groene inburgering’. I.s.m. Stichting IJssellandschap en Vluchtelingenwerk Oost Nederland is gewerkt op landgoed de Haere en in de tuinen van Vluchtelingenwerk.

Streekeigen landschap - pilots langjarig beheer
Met het programma ‘Natuur voor Elkaar’ wil de provincie samen met terreinbeheerders, bewoners en grondeigenaren het landschap versterken. Binnen dit programma is Landschap Overijssel in 2019 zeven pilots ‘langjarig beheer’ gestart. Uitgangspunt is dat een gebied of gemeenschap zélf een onderhoudsplan maakt met daarin aandacht voor o.a. ecologie, cultuurhistorie en productiewaarde. Landschap Overijssel ondersteunt de plannenmakers met kennis en advies.

2019 in cijfers

  • Landschap Overijssel beheert 56 prachtige natuurgebieden verdeeld over ruim 5.900 hectare aan bos, grasland, heide- en veenlandschappen. In 2019 is 32 hectare grond aangekocht, waarvan 23 hectare is geruild met Natuurmonumenten met het oog op effectief beheer;
  • de wandel- en fietsroutes van Landschap Overijssel werden meer dan een half miljoen keer gedownload sinds de introductie van ons routesysteem in 2015, met als koploper de bezinningsroute ‘Hilligenpad’;
  • ruim 3.200 deelnemers kwamen af op onze activiteiten, van excursies en kinderprogramma’s tot wandelingen en evenementen;
  • onze achterban is stabiel, met ruim 9.000 donateurs, 7.500 vrijwilligers, 12.000 volgers via sociale media, 10.000 lezers van ons magazine Natuurlijk Overijssel en ruim 6.000 nieuwsbrieflezers.

Samen voor het landschap

In 2019 heeft Landschap Overijssel weer met veel energie en plezier gewerkt aan het beschermen, beheren en ontwikkelen van ons landschap met haar bijzondere natuur en geschiedenis. We hebben ons ingezet voor soortenbescherming, biodiversiteit en behoud van landschapselementen zoals houtwallen en klein erfgoed. Dat deden we niet alleen in onze eigen 56 natuurgebieden, maar ook in stedelijk en landelijk gebied. We organiseerden activiteiten in het landschap, van educatieve speurtochten tot en met excursies met gids, vanuit de overtuiging dat betrokkenheid van bewoners en bezoekers leidt tot respect en zorgzaamheid. Dat alles doen we niet alleen, maar samen met en voor onze achterban, waaronder 7.500 vrijwilligers en 9.000 donateurs. Samen houden we ons landschap in stand met plek voor dier, plant en mens.

Steun Landschap Overijssel

Overijssel is een schitterende en afwisselende provincie. Van de natuur kun je altijd genieten. Zelfs als je in de stad woont is natuur dichtbij. Dat is niet vanzelfsprekend, daar werken duizenden mensen hard aan, vaak met onze hulp. Samen maken we Overijssel mooier. Help je ons mee?