De barones en de dominee

IJsseldelta

Wandelen
3 km
Deze route is geschikt voor minder valide.

Bijzondere stadswandeling door het Zwolle van de 19e eeuw, een slaperige provinciehoofdstad waar rumoer ontstond over de vermeende relatie tussen een barones en de gehuwde dominee Van Rijn. Gebaseerd op het gelijknamige boek van Wim Coster.

Toegankelijkheid

Prima toegankelijk, ook voor rolstoelgebruikers en mindervaliden.

Startpunt

Begin uw wandeltocht van dit schandaalverhaal vanaf de Blijmarkt 1, in het historisch stadscentrum van Zwolle, op de trappen van Museum de Fundatie.

Highlights op deze route:

  • Het woonhuis van Jeannette

    Welkom bij het huis waar zich een van de grootste liefdestragedies van het 19e eeuwse Zwolle afpeelde. Bij hun huwelijk in 1856 kregen Jeannette Van Dedem en Daniël Pruimers, beiden nog net twintig jaar, de sleutel van zijn vader.

  • 1

    Voormalig Paleis van Justitie

    De start

    Begin uw wandeltocht van dit schandaalverhaal vanaf de Blijmarkt 1, in het historisch stadscentrum van Zwolle, op de trappen van Museum de Fundatie.

    Vele malen was Jeannette sinds september 1863 gedwongen voor uiteenlopende rechtszaken naar dit Paleis van Justitie te komen. Dominee Van Rijn moest daar, al spoedig vanuit het gevang, eveneens verschijnen. Ook na zijn vrijspraak door de Hoge Raad in juni 1864, maar hij kwam er niet meer.

    Schuld en boete

    Zo werd zij er door de rechtbank van beschuldigd, dat ze in 1863 haar Zuid-Franse buitenechtelijk kind Hendrik van Denem - met een ‘n’ dus - met behulp van Van Rijn had laten verdwijnen. Ook werd ze ervan beschuldigd, dat ze haar dochter Daniella Margaretha in september 1863 had laten ontvoeren.

    Dit nadat de voogdij over het kind was toegewezen aan haar schoonvader Nicolaas Pruimers. Ook in hoger beroep werden de beschuldigingen tegen haar gehandhaafd.

    Het gebouw anno nu

    Na het vertrek van Justitie in 1975 werd het Paleis door architect Arne Mastenbroek grondig verbouwd. In 1994 kreeg het een museale functie. Architect Gunnar Daan ontwierp de nieuwbouw voor de in 2005 geopende Fundatie. Bierman Henket architecten kwamen met de spraakmakende bolvormige toevoeging.

    Over de Fundatie
  • De Suikerberg

    Wat een sprookjesachtig pand; wat een geweldig idee om hier een lunchcafé te beginnen; een mooiere plek voor een zonnig terras is bijna niet denkbaar... Zomaar een greep uit de vele reacties op het plan om van dit gerenoveerde historische pand een lunchcafé te maken. Meer lezen of een virtueel kijkje nemen?

    Naar de site van de Suikerberg
  • 2

    Odeon

    Schouwburg Odeon

    In mei 1844 sprak Eduard Douwes Dekker, ofwel de schrijver Multatuli, in Schouwburg Odeon over de zaak van ‘Mevr. De Wed. P. geb. barones van D. te Z.’ Zijn aanvankelijk welwillende mening over de weduwe had hij toen al geheel herzien.

    Multatuli

    In oktober 1863, toen hij net over de zaak had vernomen, zag de schrijver Jeannette nog als een ‘zuster in het kwaad’. Waarom, riep hij toen verontwaardigd uit, had de weduwe haar buitenechtelijk kind moeten afstaan? Hadden niet ‘natuurlijke’ en wettig geboren kinderen dezelfde rechten?

  • 3

    De Groote Sociëteit

    Onder notabelen

    Op 28 juli 1856, twee dagen vóór het huwelijk van Jeannette en Daniël, gaf Nicolaas Pruimers een feest voor iedereen in Zwolle en omgeving, die hij een uitnodiging waardig achtte. Decor voor deze gebeurtenis was de Groote Sociëteit.

    In het gebouw aan de Koestraat 8 zetelde sinds 1802 een gelijknamig genootschap van notabele Zwollenaren; bestuurders, juristen, rijke kooplieden, mannen van adel. Onder hen Nicolaas Pruimers, die waarschijnlijk ook de goedgevulde wijnkelder bevoorraadde.

  • 4

    De Koestraat, in 1860

    Geen spat veranderd

    De Koestraat en het Kromme Jak zijn nauwelijks veranderd sinds 1860. Vrijwel om de hoek bij Jeannette lag de Koestraat, vol huizen van juristen en andere notabelen. Naast de rechtbank stond, en staat, hier de Lutherse kerk en daarnaast weer de Groote Sociëteit, waar voorname Zwollenaren afspraken.

    Op nummer 20 in de Koestraat woonde tante Carolien, ook wel ‘Carel’ geheten. Of, in de taal van de kinderen Van Dedem, tante ‘vinger in de neus’. Samen met tante Trui en tante Feith, zusters van hun vader Godert Willem, hielden ‘de tantes’ een oogje in het zeil bij de opvoeding.

  • 5

    Even voorstellen:

    De hoofdpersonen

    Van links naar rechts: de dominee, de barones en de officier van justitie/het lid van de kerkeraad, in 2016 gespeeld door theatergroep Suus.

  • 6

    Pak de steeg

    De Jordaan van Zwolle

    Het meest ongeschonden straatje van de stad. Loop door de steeg naar het volgende routepunt.

  • 7

    Woning Hendrik Machielsen

    Dubieuze dubbelrol

    Officier van justitie en lid van de kerkenraad Hendrik Machielsen vestigde zich, na zijn huwelijk met een dochter van de Dalfser burgemeester baron Mulert, in de Schoutensteeg. Hij woonde er op bijna letterlijk een steenworp afstand van wijnhandelaar Nicolaas Pruimers.

  • 8

    Woning Nicolaas Pruimers

    Bescheiden optrekje

    Schoonvader Nicolaas Pruimers, in 2016 in een voorstelling van theatergroep Suus.

    Pruimers (†1881) behoorde tot de rijkste Zwollenaren. Maar een groot huis in de stad of een luisterrijk buiten permitteerde hij zich niet. In zijn huis aan de Bloemendalstraat groeide na 1865 ook zijn kleindochter Daniella verder op, onder het toezicht van gezelschapsdame juffrouw Addor.

  • 9

    Consistoriekamer Grote Kerk

    Barokke consistoriekamer

    Aan de westzijde van de, door de torenval ingestorte kerk, werd in 1686-1688 de barokke achthoekige consistoriekamer aangebouwd. Enige jaren geleden is deze helemaal gerestaureerd en opnieuw geschilderd in de originele kleuren.

    In de consistoriekamer bracht Van Rijn menig uurtje door. Niet altijd tot zijn genoegen. Zeker niet tijdens de verhoren door de kerkenraad in september 1863.

  • De Hoofdwacht

    Gebouwd tegen een zijkant van de Grote Kerk, aan de kant van de Grote Markt, staat De Hoofdwacht. Op de bovenste gevel van het gebouw prijkt de Latijnse tekst ‘Vigilate Et Orate’, ‘Waakt en Bidt’. Woorden die officier van justitie en lid van de kerkenraad Hendrik Machielsen op het lijf waren geschreven. Het gebouwtje verrees in 1614 als onderkomen voor de stedelijke garnizoenswacht.

    In den Hoofdwacht brasserie
  • 10

    De Grote Kerk

    De routes binnen de kerk

    Bij binnnenkomst: rechtsaf richting de preekstoel, bank F1: "In oktober 1857, ruim een jaar na haar huwelijk, kreeg Jeannette voor een paar gulden per jaar in de Grote Kerk haar eigen plaats. Daar zat ze in bank F op nummer 1, onder de vrouwen."

    Vanaf het preekgestoelte in de Grote Kerk keek Johannes van Rijn na zijn intrede op 19 september 1858 uit op een kerk die zo’n tweeduizend personen kon herbergen. Recht voor hem wist hij al snel de jonge Jeannette Pruimers. Later nam hij haar portret met zich mee op ‘de stoel’.

    ‘Daar stond Johannes, op de met houtsnijwerk versierde kansel, met de wijnranken, ontleend aan de woorden van Christus uit Johannes 15: 1. 'Ik ben de ware wijnstok.' De slang verwees naar de zondeval. In de hoeken waren de koppen van de briesende leeuw te zien, als symbool van de duivel.

    Als de predikant naar links keek, vanaf zijn preekstoel, ‘zag en hoorde hij het majestueuze Schnitgerorgel, een van de grootste in zijn soort in Nederland, met zijn vier klavieren, vierenzestig registers en vierduizend pijpen.’

    ‘Onder het orgel bevonden zich de vijftien treden van de opgang naar de consistoriekamer, op de plaats van de voormalige toren, met een grote gebeeldhouwde engel en zes kleine engeltjes, elk een muziekinstrument vasthoudend.’

    Boven de deuren die vanaf de trap toegang bieden tot de consistoriekamer prijkt nog altijd de ‘naamketen der predikanten’ die de Nederlands (of Nederduits) Hervormde Gemeente te Zwolle hebben gediend. Onder hen, van 1858 tot 1864, ook Van Rijn.

    Muziek: Ferdinand Binnendijk
  • Voormalig Grand Cafe Harmonie

    Vroeger zat hier Grand Cafe Harmonie, tegenwoordig stadscafe Blij.

    www.stadscafeblij.nl
  • 11

    Grote Markt Jeannette & Daniël

    De Harmonie

    Tijdens de jaarlijkse zomerkermis in 1853 maakte Jeannette van Dedem, nog net zeventien jaar, kennis met de even oude Daniël Pruimers, zoon van de puissant rijke wijnhandelaar en investeerder Nicolaas Pruimers. Zeer wel mogelijk ontmoetten zij elkaar hier op de Grote Markt voor De Harmonie.

    Misschien wel op de plaats van de tegenwoordige aartsengel Michaël, schutspatroon van de stad. Suzette, Coenraad Willem en Alexander merkten al snel dat hun zusje smoorverliefd was.

    Naast de Grote of Sint Michaëlskerk was de in neoclassicistische stijl opgetrokken Harmonie één van de beeldbepalende gebouwen op de Grote Markt. Daar konden leden van de deftige middenklasse elkaar sinds 1828 ontmoeten. Hier rechts vóór de sociëteit op een schilderij van Adrianus Serné.

  • 12

    Hoorcollege: Zwolle 1845-1865

    Wat gebeurde er in die tijd?

    Een kort overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen in de periode van ons schandaalverhaal. Verteld door Janpieter Boudens en begeleid op mandoline door Ferdinand Binnendijk.

    Ferdinand
  • 13

    Cholera, Tering, Kinkhoest

    Ziektes teisteren het volk

    Het Zwolle van de 19e eeuw was in het geheel niet aangenaam voor de zwakken van gestel. Het land werd geteisterd door veeziektes, ziektes van het gewas, maar ook onder de bevolking heersten cholera, tering, tyfus en roodvonk, die een ware slachting veroorzaakten onder het gewone volk.

  • 14

    Woning Van Rijn

    De Thorbeckegracht

    Spoedig na zijn komst in Zwolle betrok de predikant Van Rijn met zijn gezin een groot pand aan De Dijk, tegenwoordig Thorbeckegracht 13. Het stond vrijwel naast het geboortehuis, op nummer 11, van zijn illustere stadgenoot Johan Rudolf Thorbecke (1798-1872).

  • 15

    Gevangenis

    Argusogen

    Bijna negen maanden bracht Van Rijn door in het Huis van Burgerlijke en Militaire Verzekering aan de Spinhuiswal, tegenwoordig de Menno van Coehoornsingel. Hij genoot er een bijzondere status.

    Aan de ene kant werden de dominee privileges verleend, zoals een eigen bediende, pen en papier en de mogelijkheid om te wandelen in de tuin van de directeur. Aan de andere kant werd hij nauwlettend, meer dan zijn lotgenoten, in de gaten gehouden.

    Comfortabel waren de omstandigheden in het in 1739, als eerste speciaal gebouwde, gevangenisgebouw in Overijssel bepaald niet. ‘Alleen via zijn vrouw kon de dominee iets vernemen over en van Jeannette, maar die verbinding was voor hem niet ideaal.’

  • Hoe loop je hier verder?

    Route: Loop rechtdoor de Assiesstraat in. Ga bij de Schoolmeestersteeg linksaf. Loop richting de Gracht en steek over via het Pelserbruggetje.

  • 16

    Hoorcollege: Over de Kerken

    Over de kerken in Zwolle

    U staat hier bij de voormalige Broerenkerk, een van de kerken van de Hervormde Gemeente Zwolle. Janpieter Boudens vertelt in dit hoorcollege over andere kerken in de binnenstad van Zwolle in de negentiende eeuw. Ferdinand Binnendijk begeleidt het verhaal op mandoline.

    Ferdinand Binnendijk
  • Waanders in de Broeren

    Waanders In de Broeren is veel meer dan een boekwinkel; een ongekende wereld waarin je verrassend kunt winkelen, lekker kunt eten en drinken in onze brasserie of genieten van een lezing, concert of tentoonstelling.

    De site
  • 17

    Hoorcollege: Hoe het afliep

    De tragische gebeurtenissen

    Hoor hier hoe het verhaal tot een tragisch einde komt.

  • 18

    Hoe het verder ging

    Alles ging mis...

    Een korte serie foto's over de levensloop van onze hoofdpersonen:

    Franse bewijslast.

    Het huis in Solliès sur Ville, nabij het Zuid-Franse Hyères, waar Henri van Dedem opgroeide.

    Een jonge Daniella Pruimers, de enige dochter van Jeannette Pruimers barones Van Dedem.

    Het graf van de dominee in Riverside County (Californië).

    Een van de woonhuizen van Jeannette in de Zuid-Engelse badplaats St. Leonards on Sea.

    Het graf van Jeannette in St. Leonards on Sea/Hastings.

    Henri van Dedem omstreeks 1930.

    De Jankaemonda vandedemii, gekweekt door Henri van Dedem, maar pas ver na zijn dood als zodanig erkend.

  • 19

    Verderop: Vader sterft

    Godert Willem baron Van Dedem

    Op zijn havezate in Dalfsen sleet Godert Willem baron Van Dedem tot den Berg zijn laatste levensdagen in eenzaamheid en verdriet. Vlak voor hij op 28 mei 1866 overleed, ging het bericht dat zijn dochter Jeannette, met Van Rijn op weg naar Amerika, schipbreuk had geleden en was verdronken.

  • 20

    Woning Sloet

    De Boerenbaron

    Rechter mr B.W.A.E. baron Sloet tot Oldhuis, wonend aan de Eekwal, een liberaal van landelijke bekendheid, voortrekker op velerlei gebied, dichter ook, was opmerkelijk snel met zijn oordeel in de zaak tegen de barones en de dominee. Had ook hij zich mee laten slepen door het publiek rumoer?

    Lees zijn verhaal
  • 21

    En op Den Berg...

    Hoe ging het verder ?

    Op zijn havezate in Dalfsen sleet Godert Willem baron Van Dedem tot den Berg zijn laatste levensdagen in eenzaamheid en verdriet. Vlak voor hij op 28 mei 1866 overleed, ging het bericht dat zijn dochter Jeannette, met Van Rijn op weg naar Amerika, schipbreuk had geleden en was verdronken.

    Het tegenbericht kwam pas na het overlijden van Godert Willem. Zijn middelste zoon Alexander nam het beheer van landgoed en huis over en ging er ook wonen. In 1985 werd de oude havezate Den Berg met het landgoed in afgeslankte vorm ondergebracht in een stichting, met familieleden als bestuurders.

    De website van Den Berg
  • Meer weten over dit verhaal?

    Wim Coster volgde de sporen van deze twee tragische hoofdpersonen en stuitte op een familietragedie. Via brieven, testamenten, procesdossiers en krantenberichten reconstrueerde hij deze geschiedenis en kwam hij nog levende nazaten op het spoor. Lees zijn meeslepende verhaal als boek.

    Bestel het boek
Colofon: Dank zij het speurwerk van schrijver en historicus Wim Coster wordt duidelijk wat er zich in het kleinstedelijke Zwolle rond 1860 heeft afgespeeld.

Over deze route

  • Wandelen

  • Toegankelijk voor mensen met een beperking

    Deze route is geschikt voor minder valide.

Deel deze pagina

Misschien vind je dit ook interessant