Manderheide

Noord Twente

Wandelen
8 km

In het noorden van Twente vind je dit zeldzame cultuurlandschap met zijn bijzondere historie. Midden in het bronnenlandschap op een stuwwal vind je de Manderheide. De Manderheide is aangewezen als N2000 gebied.

Toegankelijkheid

Deels onverharde paden.

Startpunt

Startadres: bezoekerscentrum IJs en Es, Bergweg 8, Mander. Er is parkeergelegenheid aanwezig.

Highlights op deze route:

  • 1

    Infocentrum Dal van de Mosbeek

    Dal van de Mosbeek

    Bezoekerscentrum Dal van de Mosbeek bestaat uit Watermolen Bels, Watermolen Frans en Infocentrum IJs & Es. In IJs & Es wordt op beeldende wijze het verhaal van de ontstaansgeschiedenis van Noordoost-Twente verteld. Vanaf dit punt starten verschillende wandelingen.

    Kracht van het ijs

    Na de IJstijd stuwde het ijs de grondlagen in Twente met enorme kracht voor zich uit. De vorm van dit gebouw beeld de kracht van het ijs uit. Binnen vind je informatie over het ontstaan en de vroege bewoning van dit deel van Twente, een gebied waar veel prehistorische vondsten zijn gedaan.

    Watermolens

    Afwisselend in Watermolen Bels en Frans geven de molenaars elke zondagmiddag maaldemonstraties. Ook erg leuk voor kinderen. Als Watermolen Frans open is, kun je de expositie over de geschiedenis en het molenaarsleven bekijken.

  • Wandelkeuzepunt D56

  • Wandelkeuzepunt D56

  • 2

    Watermolen Bels

    Watermolen Bels

    Op de plaats van Watermolen Bels stonden vroeger 2 watermolens aan de Mosbeek. In 1725 werd een papiermolen gebouwd op de oever waar nu het restaurant staat. Deze maakte deel uit van een florerende papierindustrie waarbij uit lompen papier werd gemaakt.

    Chicoreimolen

    Toen de papiermakerij steeds minder opbracht, liet weduwe en eigenaresse Meyer rond 1845 een chicoreimolen bouwen op de andere oever. Chicoreiwortels werden gemalen en gebrand om er koffie van te zetten (chicoreikoffie was toen populair voor mensen die echte koffie niet konden betalen).

    Korenmolen

    De papiermolen werd in 1860 door haar zoon Frits Meyer omgebouwd tot korenmolen. Ruim een halve eeuw later, in 1916, kocht Jannes Bels het molencomplex en werd ook de chicoreimolen een korenmolen.

    Restauratie

    In 1958 kocht stichting Overijssels Landschap het complex. Na een grondige restauratie opende in 1962 Theeschenkerij Watermolen Bels (nu: Restaurant Watermolen Bels). De familie Bels is nog steeds restauranthouder.

    Maaldemonstraties

    Iedere zondag geven molenaars maaldemonstraties, afwisselend bij Watermolen Bels en Frans.

  • Restaurant Watermolen Bels

    Een prachtige plek om te vertoeven.

    Openingstijden Watermolen Bels
  • Wandelkeuzepunt D53

  • Wandelkeuzepunt D67

  • 3

    Watermolen Frans

    Watermolen Frans

    Rond 1725 is op deze plek een papiermolen gebouwd. In 1870 verbouwde molenaar Frans hem tot graanmolen met bakkerij. Het molenaarsgezin woonde in de boerderij naast de molen. Als de molen open is, kun je het verhaal over het molenaarsleven ontdekken.

    Beernsgeert

    De laatste beroepsmolenaar Gerard Frans ('Beernsgeert') had samen met Marie een groot gezin met 10 kinderen. Gerard was ook boer. Hij had koeien en paarden en verbouwde graan, aardappels, bieten en knollen voor het vee.

    Bedrijvige molenaar

    Met een dubbele baan had Beernsgeert een druk leven. Daarom sloot hij allerlei apparaten op het waterrad aan: een karnmolen, cirkelzaag, wasmachine, slijpsteen, en nog veel meer...

    Maaldemonstraties

    Vrijwillige molenaars geven op zondag maaldemonstraties, afwisselend bij Frans of Bels. Regelmatig zijn er ook andere leuke activiteiten voor jong en oud bij de molen. Kijk hiervoor op de website van Landschap Overijssel:

    Activiteiten
  • Wandelkeuzepunt D54

  • 4

    Galgenberg

    Een gebied vol historie

    De Manderheide is een gebied vol met historie. Van grafheuvels tot het laatste hunebed in Overijssel. Een bijzonder natuurgebied met bronnen, heide en houtwallen. In het begin van de route komen we langs bezoekerscentrum Watermolen Frans. In 1711 is de watermolen van Frans gebouwd als papiermolen.

    In 1870 werd de molen verkocht aan boer Bernard Frans die de molen verbouwde tot korenmolen. Nu is het een bezoekerscentrum met een expositie over de molen en van waaruit verschillende activiteiten en excursies in het gebied worden georganiseerd.

    Hoogste punt

    De Galgenberg is het hoogste punt van de Manderheide: 70 meter boven NAP. Vroeger kon je vanaf hier de kerktorens zien van alle omliggende dorpen. Smokkelaars en andere overtreders werden hier opgehangen, zodat de hele omgeving ze kon zien.

    Dit deed men om de bevolking te waarschuwen wat er gebeurde als men zich niet aan de wet hield.

    Bos

    Nu is de Manderheide voor een groot deel bebost. Hier gaan we veel bos omzetten naar een heidelandschap. Er wordt plek gemaakt voor graslanden, wildakkers en jeneverbesstruwelen en stukken waardevol eikenhout. Deze omvorming draagt bij aan het versterken van de biodiversiteit in dit gebied.

  • 5

    Eendenbeek

    Eendenbeek

    Hier stroomt een uit Duitsland afkomstig beekje, de Eendenbeek. Het doorsnijdt de Manderstreu, een middeleeuws Twents boerenlandschap op schrale, droge heidegrond met weitjes, graanakkertjes en houtwallen. De Eendenbeek is onderdeel van het Dal van de Mosbeek.

    Bijzondere beek

    Bijzonder aan deze beek is dat het water niet overal zichtbaar is. Dit komt doordat de grond op de stuwwal veel grind en zwerfkeien bevat. Waar dit aan het aardoppervlak komt stroomt het water ondergronds.

  • 6

    Manderheide: Natura2000

    Natura2000

    Anders dan de naam doet vermoeden, bestaat de Manderheide nog grotendeels uit bos. Maar juist de heide is waardevol voor onze soortenrijkdom. Om die reden is de Manderheide aangewezen als Natura2000-gebied, en onderdeel van het Europese netwerk van natuurgebieden.

    Verbinden van heidegebied

    Bos vormt een obstakel voor planten en dieren om zich te verspreiden naar andere heidegebieden. Om te voorkomen dat soorten uitsterven, verbindt Landschap Overijssel de heidegebieden. Doelstelling is om een gevarieerd heidelandschap te creëren: paarse heide jeneverbes, afgewisseld met natuurakkers.

    Historisch heidelandschap

    De Manderheide is, net als veel heidegebieden, ontstaan toen de eerste boeren bos afbrandden om er graan te verbouwen. Als na een aantal jaren de grond uitgeput was, brandden ze het volgende stuk bos af. Op de achtergelaten, schrale grond gingen heidestruiken groeien.

    Heide verdwijnt

    De heide bleef eeuwenlang in stand als graasgebied voor vee. Als daar een eind aan komt in de 19e eeuw, pakken bomen weer hun kans en de heide verdwijnt. Veel dieren en planten zijn afhankelijk van een open heidelandschap om te zonnen en te schuilen. Denk aan de hagedis, heideblauwtje of jeneverbes.

  • 7

    Vliegend hert

    Groot

    Dit gebied staat bekend om een bijzonder groot insect met een pantser en geweivormige kaken, het vliegend hert. Het vliegend hert is de grootste in Nederland levende kever. De mannetjes kunnen wel tot 9 cm lang worden.

    Fijne omgeving

    Vanwege de knoteiken met eikvarens, houtwallen en bosranden is dit een fijne omgeving voor het dier.De larven van het vliegend hert leven van dood (eiken)hout dat is aangetast door schimmels. De volwassen dieren drinken het wondvocht van eikenbomen.

    Het vliegend hert is ook te vinden in houtwallen, lanen, bosranden, holle wegen en zelfs in solitaire bomen. Je hebt dan ook de grootste kans ze te vinden langs de randen van oude loofbossen op stuwwallen met oude eiken en dood, rottend (eiken)hout.

    Het vliegend hert kun je hier van mei t/m augustus zien.

  • 8

    Grafheuvels

    Tastbare herinnering

    In dit bijzondere gebied ligt een schat aan historie. Langs de heide op de wandelroute vind je enkele grafheuvels uit de jonge Steentijd (4400 tot 1700 voor Chr.).

    Landbouwers

    De heuvels zijn een tastbare herinnering aan de eerste landbouwers die zich hier vanaf 5000 voor Chr. vestigden. Zij maakten de overgang van een leven als jager-verzamelaar naar dat van landbouwer.

  • 9

    Hunebed van Mander

    Hunebed

    Hier ligt het meest zuidelijke hunebed van Nederland. Een hunebed is een prehistorische grafkamer, gebouwd van zwerfkeien die in de IJstijd zijn meegevoerd naar Oost-Nederland. De enorme keien werden op hun plek gezet door boomstammen neer te leggen en daar keien overheen te rollen.

    Keien verdwenen

    De keien (van wel 20.000 kg!) waren helaas al verdwenen toen men in de jaren ’50 van de vorige eeuw het graf opgroef. Het hunebed was 13 bij 2,5 meter. O.a. pijlen, speerpunten, bijlen en urnen zijn gevonden bij dit grafmonument.

  • Wandelkeuzepunt D49

  • 10

    De Mandercirkels

    Mandercirkels

    Twee grote, perfect ronde cirkels als een kunstwerk middenin het landschap. De Mandercirkels zijn gemaakt in opdracht van textielfabrikant en grootgrondbezitter Gerhard Jannink. Hij bracht het idee mee vanuit Noord-Amerika waar hij had gezien dat ronde akkers voordelen hadden t.o.v. rechthoekige.

    Experiment

    De machines werkten vanuit het midden op een spiraalvormige manier, zodat ze niet hoefden te keren. Jannink wilde hier laten zien dat klaverachtige planten stikstof kunnen vastleggen en zo de bodem bemesten. Helaas mislukte het experiment. Jaren daarna werd de grond gebruikt voor reguliere landbouw.

    Cultuurhistorie

    De cirkels worden inmiddels gezien als belangrijke cultuurhistorische elementen in dit gebied. Op dit moment ontwikkelt zich hier heischraal grasland rijk aan bijzondere soorten planten en dieren.

  • 11

    Jeneverbes

    Oud

    Hier groeien streekeigen jeneverbesstruiken. Jeneverbessen staan er om bekend dat ze oud kunnen worden, sommigen zijn zelfs ouder dan 150 jaar! De bodem is de afgelopen jaren steeds meer verzuurd geraakt.

    Hierdoor heeft de jeneverbes moeite om zich voor te planten waardoor je steeds minder jonge planten ziet.

  • 12

    Akkerkruiden

    Natuurakker

    Op deze plek bevindt zich een graanakkertje. Hier groeien bijzondere akkerkruiden zoals, windhalm, slofhak, korensla en akkerviooltje. Natuurakkers als deze zijn erg belangrijk voor verschillende diersoorten.

    Voedsel en onderdak

    Ze bieden voedsel en onderdak aan tal van dieren zoals de gele kwikstaart, patrijs, grauwe kiekendief. Maar ook muizen (die weer voedsel zijn voor uilen) en tal van vlinders en insecten zoals bijen hebben deze akker nodig.

  • 13

    Zandhagedis

    Zon

    Op zonnige plekken kun je een reptielachtige zien wegschieten in de heide, het is de zandhagedis. Zand of droge hei. Dat is waar de zandhagedis van houdt.

    Het is de grootste hagedis van Nederland. Zijn lengte inclusief staart is ongeveer 16 tot 20 centimeter. Het wijfje heeft donkerbruine flanken met een rij lichte, donker-omrandde vlekjes en een lichtbruine rug. De mannetjes hebben groene flanken en buik.

    Jager

    De zandhagedis jaagt dan op alles wat beweegt en in zijn bek past. ’s Nachts en als het weer koud en vochtig is, schuilt hij in een holletje.

    Eitjes in de zon

    De wijfjes leggen hun eitjes in het zand, zodat de zon ze kan ‘uitbroeden’. De konijnen zorgen er voor dat er nog zandige stukken te vinden zijn in dit gebied.

  • 14

    Uitbreiding heide

    Van bos naar heide

    Het bos waar je nu doorheen loopt was vroeger een heidegebied. Het grote, open landschap is inmiddels door kiemende dennenbomen tot een bos uitgegroeid. Als we heide niet beheren, ontstaat binnen 50 jaar een soortenarm naaldbos zoals dit.

    Soortenrijkdom

    Om het oude cultuurlandschap van vroeger te herstellen en het leefgebied voor plant- en diersoorten te versterken, brengt Landschap Overijssel de heide hier terug; een maatregel die we nemen in het kader van Natura2000. De omvorming van het landschap voltrekt zich de komende jaren.

    Gevarieerd heidelandschap

    Het wordt geen grote paarse heide, maar een afwisselend heidelandschap. Over enkele jaren zal globaal 60% van de Manderheide bestaan uit heide met jeneverbessen, 20% blijft bos, 10% schraal grasland en 10% wegen, erven, paden en natuurakkers.

  • Wandelkeuzepunt D51

  • IJs en Es

Colofon: Deze route is gemaakt door Landschap Overijssel en gecontroleerd door routecontroleur Ab Bent.
Deel deze pagina

Steun Landschap Overijssel

Overijssel is een schitterende en afwisselende provincie. Van de natuur kun je altijd genieten. Zelfs als je in de stad woont is natuur dichtbij. Dat is niet vanzelfsprekend, daar werken duizenden mensen hard aan, vaak met onze hulp. Samen maken we Overijssel mooier. Help je ons mee?