Wierdense Veld: laatste kans om hoogveen te redden

Hoogveen is bijzonder zeldzaam geworden. In ons land, maar ook daarbuiten. Landschap Overijssel doet er daarom alles aan om het watersysteem in het Wierdense Veld te herstellen. Alleen dan kunnen de planten en dieren die afhankelijk zijn van hoogveen, overleven. Dit mooie landschap zorgt er bovendien voor dat we de effecten van klimaatverandering beter kunnen opvangen. Omdat het Wierdense Veld de Natura 2000-status heeft, hebben we met elkaar de kans om het gebied duurzaam voor de toekomst te versterken en hiermee te behouden. Dit is goed voor de biodiversiteit én voor de gezamenlijke CO2 opgave die we hebben.

We begrijpen dat de effecten van het natuurherstel op de omgeving van het Wierdense Veld groot zijn. Toch zien we het natuurherstel als een kans om dit bijzonder kwetsbare en bedreigde gebied te versterken en veilig te stellen voor de toekomst. Het natuurherstel van het Wierdense Veld staat volop in de belangstelling. Met dit artikel hopen wij helderheid te creëren in wat we de aankomende jaren gaan doen om het gebied te versterken en waarom dit juíst nu zo nodig is.

Hoogveen in het Wierdense Veld, fotograaf Mark Zekhuis

Nederland hoogveenland

Ruim 3.000 jaar geleden was ons land voor meer dan de helft bedekt onder veenpakketten, die soms wel tien meter dik waren; het ging om een oppervlakte van naar schatting één miljoen hectare. In het westen ging het voornamelijk om laagveen, in het zuiden en oosten om hoogveen. Driekwart is weggespoeld door de zee of afgedekt met klei, de rest is sinds de middeleeuwen grotendeels verdwenen door turfwinning en ontwatering ten behoeve van de landbouw.

Hoogveen nu zeldzaam

Er is nog 6.000 hectare hoogveen over in Nederland. Slechts een klein deel daarvan – zo’n 25 hectare – is nog levend, dat wil zeggen dat de aangroeit van het veen groter is dan de afbraak. Van een immens nat en zompig hoogveengebied van tienduizenden hectares tussen de Sallandse Heuvelrug en de lagere stuwwallen van Wierden, Hoge Hexel en Kloosterhaar-Sibculo, resteren nu nog de Engbertdijksvenen, het Beerzerveld en het Wierdense Veld. Daarnaast is er in Overijssel nog hoogveen te vinden in het Haaksbergerveen, het Witte Veen en het Aamsveen. Landschap Overijssel beheert drie van de zes Overijsselse hoogvenen: het Beerzerveld, het Aamsveen en het Wierdense Veld.

Opslag CO2

Behalve voor de biodiversiteit is hoogveen van belang voor de opslag van het broeikasgas CO2. Bij ontwatering van veenbodems komt er zuurstof bij de eerder vastgelegde plantenresten. Die gaan alsnog verteren. Daarmee komt ook het opgeslagen CO2 in de atmosfeer. Herstel van het watersysteem in hoogveen draagt daarom ook bij aan het dempen van de klimaatverandering. Om een idee te geven: op dit moment komt er uit ontwaterde veengebieden evenveel CO2 als uit 2 miljoen auto’s. Vanwege deze belangrijke functie steekt Duitsland klimaatgeld in herstel van veengebieden.

Hoogveen met veenpluis, fotograaf Mark Zekhuis

Wat is hoogveen?

Hoogveenontwikkeling begint veelal in een laagte in het landschap. Water dat daarin blijft staan, zakt langzaam weg in de bodem. Na verloop van honderden jaren ontstaat er enkele decimeters diep een laagje humusresten, die steeds dikker wordt en zo steeds meer water tegenhoudt. In het regenwater dat daardoor in de laagte blijft staan, gaan veenmossen groeien; ze vormen een laag die tien tot veertig centimeter dik is. Het pakket samengedrukte dode plantenresten daaronder wordt dikker en dikker. Op een gegeven moment groeit het veen boven het grondwater uit en wordt dan (in tegenstelling tot laagveen) alleen nog gevoed door regenwater.

Veenmos, fotograaf Michiel Poolman

Veenmossen cruciaal

Veenmossen zijn kleine, primitieve sporenplanten met cellen die veel water opnemen. Daardoor werken veenmossen als een spons. In Europa komen 45 soorten voor, in Nederland 25. De helft daarvan staat op het punt van verdwijnen, de andere helft houdt nog stand. Zes veenmossoorten komen nog vrij algemeen voor in ons land: gewimperd veenmos, gewoon veenmos, geoord veenmos, haakveenmos, waterveenmos en fraai veenmos. Omdat ze zo goed water vasthouden, groeien pakken veenmossen boven het landschap uit. Ze creëren bulten in het landschap.

Planten en dieren in gevaar

In het Wierdense Veld leven tal van planten en dieren. Een deel hiervan is specifiek afhankelijk van het hoogveen. Door de bijzondere omstandigheden in hoogvenen leven hier soorten die je elders niet of nauwelijks tegenkomt. Bij planten zijn dat behalve veenmossen bijvoorbeeld lavendelhei, kleine veenbes, eenarig wollegras en veenpluis. Typische hoogveenvlinders zijn veenhooibeestje, veenbesparelmoervlinder en veenbesblauwtje. Helaas komt geen van deze vlinders nog voor in Overijssel. Bij libellen gaat het om hoogveenglanslibel en noordse glazenmaker. Ook heikikker, dodaars en wintertaling zijn erg afhankelijk van hoogvenen. Al deze soorten verkeren door het verdwijnen van hoogveen in de gevarenzone.

Hoogveenglanslibel, fotograaf Jacob van der Weele

Van Europees belang

Ook op Europese schaal is hoogveen zeldzaam geworden. Alleen in Ierland en Estland komen nog grote, oorspronkelijke hoogveengebieden voor. Daarom heeft de Europese Unie de resterende hoogveengebieden aangewezen voor Natura 2000, het Europese netwerk van natuurgebieden. De aanwijzing is gedaan op voorstel van de Nederlandse overheid, na overleg met alle belanghebbenden.

De provincies hebben de taak om ervoor te zorgen dat de Natura 2000-gebieden de bescherming krijgen die nodig is voor het behoud van natuurlijke landschappen en bedreigde planten- en diersoorten. De bescherming kan bestaan uit het voorkomen van verdere achteruitgang of uit herstel en uitbreiding van kwetsbare natuurlijke landschappen en de daar voorkomende biodiversiteit. In de 27 landen van de Europese Unie zijn ruim 27.000 gebieden aangewezen voor Natura 2000. In Nederland gaat het om 165, waaronder het Wierdense Veld.

Wierdense Veld: hoogveen herstellen

Onderzoek wijst uit dat in ongeveer een derde van het Wierdense Veld, dat een oppervlakte heeft van 480 hectare, het hoogveen hersteld kan worden, vooral in het oostelijke deel. In het gebied is nu nog maar een kleine oppervlakte met actief hoogveen, dat wil zeggen hoogveen dat aangroeit dankzij veenmossen en zichzelf in stand houdt. De opgave in het kader van Natura 2000 is om het watersysteem te verbeteren, waardoor er weer tientallen hectares actief hoogveen kunnen ontstaan.

Ingedroogd hoogveen, fotograaf Mark Zekhuis

Wat is er nodig voor herstel?

Het verbeteren van het watersysteem is essentieel om het hoogveen in het Wierdense Veld te herstellen. Bij de turfwinning in het verleden is op een aantal plekken in het gebied de compacte humuslaag die geen water doorlaat, lek geraakt. In combinatie met de verlaagde grondwaterstanden in het gebied, als gevolg van drinkwaterwinning en ontwatering ten behoeve van de landbouw, zorgt dit ervoor dat het Wierdense Veld verdroogt. De waterstand fluctueert tot meer dan een meter per jaar, terwijl dat voor een goed functionerend hoogveen maximaal 30 centimeter mag zijn.

Opgave Landschap Overijssel

Landschap Overijssel heeft de afgelopen decennia al veel maatregelen in het Wierdense Veld genomen om het water vast te houden. Er zijn dammetjes aangelegd, er zijn kilometers folieschermen in de grond gegraven, er is meer dan zestien kilometer aan greppels gedempt. In aanvulling daarop gaat Landschap Overijssel in de zomer en herfst van 2021 de lekken, die in het verleden zijn gemaakt, dichten met materiaal dat geen water doorlaat, zoals keileem. Nog resterende greppels worden gedempt en waar mogelijk worden lichte verhogingen aangebracht om afstroming van water over het maaiveld te voorkomen. De totale kosten van de uitvoering van deze maatregelen bedragen ruim anderhalf miljoen euro. De provincie neemt, als verantwoordelijke voor het natuurbeleid, de kosten voor haar rekening.

Maatregelen buiten het Wierdense Veld

Om het watersysteem ín het Wierdense Veld op orde te brengen, zijn ook maatregelen in de omgeving van het gebied noodzakelijk. Met name voor de ontwatering door de diepe Hoogelaarsleiding aan de oostkant van het Wierdense Veld moet een oplossing worden gevonden. Ook hier heeft de provincie, die verantwoordelijk is voor het herstel van de natuur, de regie over de afstemming van de diverse belangen en over de te nemen maatregelen.

Wat leveren de maatregelen op?

Als het watersysteem door de maatregelen in en buiten het Wierdense Veld herstelt, kan het levende hoogveen zich over een grote oppervlakte binnen de Natura 2000-begrenzing herstellen. Populaties van kwetsbare planten en dieren krijgen daarmee perspectief op duurzame overleving.

Een florerend hoogveen is bovendien een lust voor het oog. Met velden veenpluis en wollegras, waar vlinders en libellen overheen vliegen, heb je een natuurgebied waar je blij van wordt. Dankzij de wandel- en fietspaden kan iedereen hier volop van genieten. Kortom, met het herstel van het Wierdense Veld maken we het Overijsselse landschap weer mooi.

Steun Landschap Overijssel

Overijssel is een schitterende en afwisselende provincie. Van de natuur kun je altijd genieten. Zelfs als je in de stad woont is natuur dichtbij. Dat is niet vanzelfsprekend, daar werken duizenden mensen hard aan, vaak met onze hulp. Samen maken we Overijssel mooier. Help je ons mee?