Veelgestelde vragen

Ransuil, foto: Mark Zekhuis

Vragen en antwoorden over Natura 2000 Lonnekermeer

Wat is Natura 2000?

Natura 2000 is de naam van een Europees netwerk van leefgebieden voor (zeldzame) planten, vogels en andere dieren. In deze gebieden werken overheden, waterschappen en natuur- en belangenorganisaties samen om - op basis van Europese natuurdoelen - verdere achteruitgang van de gewenste diversiteit aan planten en dieren te voorkomen. Om deze doelen te halen, moeten er soms ook maatregelen worden genomen in omliggende gebieden. Er zijn in Nederland in totaal ruim 160 Natura 2000-gebieden. Hiervan liggen er 24 in Overijssel.

Wat is het doel van Natura 2000?

Het doel van Natura 2000 is de kwaliteit en oppervlakte van beschermde typen natuur te behouden en waar mogelijk te verbeteren. In gebieden kunnen economische en ecologische belangen op gespannen voet (komen te) staan. In zogeheten beheerplannen leggen de rijksoverheid en provincies vast wat er op welke wijze mogelijk is. Uitgangspunt is steeds het realiseren van ecologische doelen met respect voor - en in een zorgvuldige balans met - wat particulieren en ondernemers willen. De plannen worden daarom in goed overleg opgesteld met alle direct betrokkenen, zoals beheerders, gebruikers, omwonenden, gemeenten, natuurorganisaties en waterschappen.

Wat doet Nederland met Natura 2000?

In een dichtbevolkt land als Nederland heeft de natuur onze zorg hard nodig. Er zijn in ons land ruim 160 Natura 2000-gebieden aangewezen. Hiervan liggen er 24 geheel of gedeeltelijk in Overijssel. Voor álle gebieden wordt een beheerplan gemaakt dat aangeeft hoe ‘beleven, gebruiken en beschermen’ er op een evenwichtige manier samen kunnen gaan. Het streven is overal om bestaande activiteiten zo min mogelijk te beperken. Tegelijkertijd is duidelijk dat ‘niet alles kan’ in Natura 2000-gebieden.

Wie maakt het beheerplan voor een Natura 200-gebied?

De provincie (en in sommige gevallen het Rijk) neemt het initiatief om het beheerplan op te stellen. Ze wijst vervolgens voor ieder Natura 2000-gebied een ‘trekker’ aan die het plan feitelijk maakt, in nauw overleg met eigenaren, gebruikers, gemeenten, waterschappen en (andere) provincies. Vaak is de trekker de (belangen)organisatie met de meeste grond in eigendom in een gebied.

Wat staat er in het beheerplan?

In het beheerplan staat wat er moet gebeuren om de natuurdoelen in een gebied (welke planten en dieren wáár en in welke mate beschermd moeten worden) te halen. Ook staat er in het beheerplan wie de maatregelen uitvoert en monitort.

Wat is PAS?

In veel Natura 2000-gebieden is de neerslag van stikstof een van de belangrijkste belemmeringen om de natuurdoelen te halen. De Nederlandse overheid heeft daarom het Programma Aanpak Stikstof (PAS) ontwikkeld, met aanvullende ecologische herstelmaatregelen om de neerslag te verminderen. Wat er lokaal precies aan extra maatregelen nodig is, maakt een zogeheten PAS-gebiedsanalyse duidelijk.

Wat wordt bedoeld met 'Samen werkt beter!'?

Onder de noemer Samen werkt beter! (SWB) werken in Overijssel 14 partijen die bij Natura 2000 en PAS betrokken zijn, de komende jaren samen aan het behoud en herstel van kwetsbare natuur. Hiermee realiseren ze tegelijkertijd nieuwe kansen voor de economie omdat ontwikkelingen in de industrie, verkeer en landbouw nu vaak beperkt worden om de natuur niet verder te belasten. De gedachte achter SWB is dat bewoners, belangenorganisaties en overheid een gezamenlijke verantwoordelijkheid hebben om de kwaliteit van leefgebieden van planten dieren te verbeteren en de oorzaken van schadelijke effecten bij de bron aan te pakken. Grondeigenaren die te maken hebben met effecten op hun gronden, krijgen een passende oplossing aangeboden voor hun toekomst.

Waarom zijn er natuurherstelmaatregelen noodzakelijk in het Lonnekermeer?

De natuur in het Lonnekermeer staat vooral onder druk door knelpunten in de waterhuishouding in het gebied. Veel bijzondere natuur is afhankelijk van een goede kwaliteit van water en het juiste grondwaterpeil. Het (kwel)water in het gebied wordt te snel afgevoerd door de vele diepe sloten, de Hesbeek en de Blankenbellingsbeek waardoor het grondwaterpeil voor veel natuur te laag is.

Wie is de opdrachtgever van de maatregelen in het Lonnekermeer? En wie voert ze uit?

Landschap Overijssel is de (bestuurlijk) trekker van het natuurherstel in het Lonnekermeer en heeft het beheerplan opgesteld in opdracht van de provincie Overijssel. Aannemingsbedrijf Gerwers Tilligte en de Bosgroep Oost-Nederland voeren de herstelmaatregelen in opdracht van Landschap Overijssel uit.

Wat zijn de natuurherstelmaatregelen in het Lonnekermeer?

De maatregelen in het Lonnekermeer zijn gericht op het verminderen en vertragen van de waterafvoer, het verbeteren van de waterkwaliteit en het beschermen en versterken van specifieke planten en dieren. Feitelijk gaat het om:

  • dempen en minder diep maken van sloten aanpassingen aan de Blankenbellingsbeek en de Hesbeek
  • verwijderen van bomen en struiken op de oevers van het Groot en het Klein Lonnekermeer en het Gibraltarven slib
  • verwijderen uit beide meren en het ven
  • kappen bos voor ontwikkeling heide kappen en vervangen ‘productiebos’ (douglassparren) door loofbomen
  • plaggen voormalige weilanden voor ontwikkeling kruidenrijk grasland
Wat gebeurt er met de beken en de sloten in het Lonnekermeer?

We maken de beken en sloten in het gebied minder diep en dempen ook een paar sloten. De watergangen kunnen hierdoor minder water afvoeren waardoor het grondwaterpeil zal stijgen. Hierdoor kan het gebufferde grondwater in de vennen en meren langzaam uittreden in plaats van dat het snel het gebied uitstroomt.

Waarom komt er een nieuw tracé voor de Blankenbellingsbeek tussen het natuurgebied Lonnekermeer en de voormalige vliegbasis Twenthe?

De aanleg van een nieuw tracé voor de Blankenbellingsbeek is geen maatregel uit de PAS-gebiedsanalyse Lonnekermeer. Toch voeren we dit werk uit binnen het natuurherstelproject Lonnekermeer. Het nieuwe tracé ondersteunt namelijk de aanleg van de Ecologische Hoofdstructuur (tegenwoordig Natuurnetwerk Nederland) en verbindt de 130 hectare ‘nieuwe natuur’ op de voormalige vliegbasis Twenthe met het Lonnekermeer. Dit geeft een extra impuls aan het natuurherstel in het Natura 2000/PAS-gebied. We leggen ook meteen een faunapassage onder de N737 aan. Het combineren van werk scheelt geld, tijd en menskracht.

Werken jullie ook aan de N737?

De aanpassingen aan de N737 zijn geen onderdeel van het beheerplan Lonnekermeer of de uitvoering van de herstelmaatregelen. De afdeling Wegen en Kanalen van Provincie Overijssel is hiervoor verantwoordelijk. We stemmen vanzelfsprekend wel waar nodig en mogelijk met elkaar af om omwonenden en weggebruikers zo goed mogelijk te informeren en zo min mogelijk te hinderen.

Wat gebeurt er met de oevers van de meren en het Gibraltarven?

We maken op verschillende plaatsen de oevers vrij van bos waardoor er weer riet en kruidachtige vegetatie kan gaan groeien. Dit is onder andere gunstig voor de zeldzame gevlekte witsnuitlibel en de waterspitsmuis.

Wat gebeurt er met de vissen in de meren en het Gibraltarven als jullie gaan baggeren?

We herstellen het natuurlijke leefklimaat in de meren en de vennen door (voedselrijk) slib te verwijderen. We verhuizen de karpers en andere wroetende vissen naar andere vijvers in Twente en plaatsen een regelbare stuw aan de zuidwestkant van het Klein Lonnekermeer. Hiermee kunnen we gedurende de seizoenen het waterpeil regelen.

Waarom worden er bomen gekapt in het Lonnekermeer?

Het ‘omvormen’ van bos naar een ander landschapstype is een maatregel om kwetsbare natuur te beschermen zodat deze tegen een stootje kan. De van oudsher aanwezige heide in het Lonnekermeer is – zoals rond veel buitenplaatsen in de landgoederenzone rond Enschede en Oldenzaal – sterk uitgedund en op veel plekken veranderd in natuurlijk bos en productiebos (douglassparren). Naaldbomen zoals douglassen verdampen het hele jaar door water en gebruiken hierdoor een groot deel van het beschikbare grondwater. Door ze te verwijderen en door loofbomen te vervangen, verbetert de waterhuishouding in het gebied. In een ander deel van het Lonnekermeer verwijderen we loofbos om heideontwikkeling te stimuleren, waardoor de nog resterende heide weer robuust en vitaal wordt. Kenmerkende bomen laten we staan.

Bomen zijn toch ook natuur?

Dat klopt. Bossen zijn een waardevol onderdeel van de natuur in Overijssel. Op veel plekken wordt daarom gewerkt aan behoud en versterking van bossen. Op andere plekken krijgt kwetsbare natuur zoals heide of laagveen meer ruimte om te overleven. Per gebied wordt zorgvuldig bekeken wat er precies nodig is om bijzondere natuur te versterken en beschermen.

Bomen zijn toch waardevol omdat ze CO2 opnemen? Hoe zit dat met klimaatverandering?

In Nederland liggen er meerdere uitdagingen op het gebied van natuur. Het beschermen en versterken van bijzondere natuur is zo’n onderwerp, maar ook klimaatverandering en CO2. Door tussen overheden onderling goede afspraken te maken, worden verschillende belangen tegen elkaar afgewogen om per geval de juiste maatregelen te treffen. Lokaal kan dit soms een tegenstrijdig beeld geven. Juist het vinden van een balans tussen de verschillende doelen en belangen is één van de redenen waarom in Overijssel gemeenten, waterschappen, natuurorganisaties, economische belangenorganisaties en de toeristische sector nauw samenwerken.

Waarom moet ik als particulier wel iets doen aan compensatie als ik een boom kap en jullie niet?

De regels voor herplanten van bomen verschillen per gemeente. De herplantplicht is bedoeld om te voorkomen dat natuur ‘zomaar’ kan verdwijnen. Natura 2000 heeft een breder perspectief waarin bomenkap soms juist kan bijdragen aan het versterken van de natuur. Voor natuurgebieden in Nederland geldt dat alle maatregelen worden beschreven in een beheerplan. In dat plan staan de afspraken en normen waaraan de natuurbeheerder zich moet houden. Dit voorkomt dat organisaties voor elke beheeractiviteit een aparte vergunning moet aanvragen en verplicht ze gedegen onderzoek te doen naar de gevolgen. De herplantplicht bij het kappen van bomen is hierdoor vervallen. Er zijn ook gebieden waar natuurbeheerorganisaties en overheden afspreken om meer bos te realiseren. Dit is echter geen gevolg van het kappen van bomen in andere gebieden.

Wie betaalt de herstelmaatregelen? En wordt er geld verdiend aan het kappen van bomen?

De provincie Overijssel stelt geld beschikbaar voor het uitvoeren van de herstelmaatregelen. Als bomenkap daar onderdeel van uitmaakt, kiezen organisaties als Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Landschap Overijssel er veelal voor om dit in eigen beheer uit te voeren. Zij vragen hiervoor dan geen subsidie aan. Dit is gelijk aan de wijze waarop zij normaalgesproken ook aan bosbouw doen. Ze hebben dus geen extra voordeel van de herstelmaatregelen. Na de kap ontvangen ze wel subsidie voor het omzetten van het gekapte bos naar heide. Dit is namelijk een andere activiteit dan reguliere bosbouw. Eventueel structureel inkomensverlies door afwaardering van grond, wordt door (rentmeesters van) de provincie gecompenseerd op basis van marktwaarde. Dit is gelijk aan het systeem voor het omvormen van landbouwgrond naar natuur.

Wat zijn hooimaatjes en waarom zijn die bijzonder?

Hooimaatjes zijn stukjes land waar kalkrijk kwelwater omhoog komt. In de middeleeuwen isoleerden boeren deze vruchtbare vloeiweiden met walletjes en hielden het aanwezige water met een systeem van sloten en schotten in het gebied. Dit systeem is vrijwel overal verdwenen door modern watermanagement. Het kwelwater in de hooimaatjes zorgt voor een ideale situatie voor zeldzame orchideeën en blauwgrasland.

Blijven de wandel- en ruiterpaden in het Lonnekermeer goed begaanbaar als het grondwaterpeil stijgt?

Alle recreatieve routes blijven bestaan en begaanbaar. De huidige zandwegen en –paden zijn nu ook al nat in perioden waarin er veel regen valt. Dat zal niet veranderen. Op een paar plaatsen komen er voordes met stapstenen voor wandelaars om natte laagtes (slenken) te kruisen. Langs het nieuwe tracé van de Blankenbellingsbeek komt een nieuwe ruiterroute die deel gaat uitmaken van het Paardrijnetwerk Twente.

Welke bijzondere planten en dieren komen er voor in het Lonnekermeer?

Onder andere:

  • gevlekte witsnuitlibel
  • glassnijder
  • vroege glazenmaker
  • grote weerschijnvlinder
  • kleine ijsvogelvlinder
  • heideblauwtje
  • levendbarende hagedis
  • heidesabelsprinkhaan
  • waterspitsmuis
  • heikikker
  • poelkikker
  • das
  • boommarter
  • ransuil
  • moerashertshooi
  • kleine zonnedauw
  • rietorchis
  • blauwe zegge
  • blonde zegge
  • gesteeld glaskroos
  • naaldwaterbies
  • blauwgraslanden (hooimaatjes)
  • vochtige heide
  • droge heide
  • heischraal grasland
Is het Lonnekermeer tijdens het natuurherstel gewoon toegankelijk?

Er wordt op verschillende plekken in het Lonnekermeer gewerkt aan de uitvoering van Natura 2000-herstelmaatregelen. De werkzaamheden zijn ingrijpend en veroorzaken potentieel gevaarlijke situaties voor wandelaars. Hierdoor zijn enkele belangrijke routes door het gebied tijdelijk afgesloten. Dit is ter plekke duidelijk aangegeven met borden (waaronder ‘verboden toegang’ en hekken. Op de opengestelde paden is wandelen ook tijdens de uitvoering gewoon mogelijk. Een kaart met de vrije wandelroute is hier te downloaden. Ook staan bij de bestaande infopunten in het gebied (kruising Lonnekermeerweg/Leutinkveldweg en Noordweg) en bij de bouwkeet in de buurt van de voormalige boswachterswoning (Pallastweg) tijdelijke informatieborden over Natura 2000 Lonnekermeer.

Wie kan ik bellen met vragen, opmerkingen of problemen door of over de herstelmaatregelen?

Heeft u vragen, opmerkingen of problemen door of over de werkzaamheden, dan kunt u contact opnemen met directievoerder Rien Heerdink. U kunt hem bereiken via telefoonnummer 06 - 10 00 99 19 of hem aanspreken als hij in het gebied of in de bouwkeet is. U kunt ook projectleider Stefan Olink van Gerwers aanspreken. Hij is dagelijks aanwezig in het Lonnekermeer of in de bouwkeet. Op www.landschapoverijssel.nl/lonnekermeer vindt u steeds de meest actuele informatie én regelmatig foto’s en filmpjes van de werkzaamheden.

Wie controleert of de natuurherstelmaatregelen straks het gewenste effect hebben? En hoe gebeurt dat?

De provincie Overijssel monitort het effect van de herstelmaatregelen per (door Natura 2000-regelgeving) te beschermen, te behouden en/of te versterken natuursoort in het Lonnekermeer. Men bekijkt op verschillende manieren of de effecten voldoende positief zijn, onder meer door met peilbuizen de grondwaterstand in de gaten te houden. Zijn de effecten onvoldoende, dan treft de provincie in de volgende Natura 2000-beheerplanperiode (2021-2028) aanvullende maatregelen. Naast de provincie houdt ook Landschap Overijssel een oogje in het zeil door regelmatig te bekijken in welke mate de natuur in het gebied profiteert van de aanpassingen.

Wie zorgt ervoor dat de effecten blijvend zijn? En hoe gebeurt dat?

De Natura 2000- en PAS-maatregelen zijn niet vrijblijvend maar een Europese verplichting. Vergunningverleners gemeenten Enschede en Dinkelland en hebben in hun geldende bestemmingsplannen bepalingen opgenomen waardoor de genomen maatregelen niet zomaar terug gedraaid kunnen worden. Aanpassing is dus alleen nog mogelijk door een nieuwe vergunning aan te vragen. Een apart monitoringsplan wordt nog gemaakt. Alle partijen blijven de komende jaren toezien en zullen indien nodig handhavend optreden.