Landschap

Het heidelandschap

Heidelandschap op de Archemerberg, Bertus Webbink
Heidelandschap op de Archemerberg  Foto Bertus Webbink
N 52° 29.556' E 006° 12.077'

Anders dan de andere landschapstypen is het heidelandschap geen oerlandschap. Bij een heidelandschap denken we meestal aan een zee van heidestruiken die in augustus en september voor prachtige paarse vlakten zorgt. Maar een heidelandschap is meer dan dat; zandige plekken, kruidige stukken, heideakkertjes, jeneverbesstruwelen, vennen en bos wisselen de paarse heide af.

Met deze variatie is een heidelandschap een thuis voor bijzondere planten en dieren die je elders niet vindt. Een specifieke biodiversiteit, die we graag in stand houden. Want de planten en dieren die hier leven, hebben nog maar weinig geschikt leefgebied in Nederland over.

Door de mens gemaakt

Een heidelandschap is een cultuurlandschap, een landschap door de mens gemaakt. De opkomst van heidevelden is verbonden aan de vestiging van mensen op een vaste woonplaats. Vanaf ongeveer 2200 v. Chr. gingen mensen tijdelijk op dezelfde plek wonen. Stukjes bos werden gekapt en verbrand om er vervolgens een akker aan te leggen.

Na een aantal jaren was de akker uitgeput en werd deze alleen nog gebruikt om vee te weiden. Op dergelijke plekken ontstonden de eerste heideveldjes. Dit waren kleine veldjes, waarbij de rest van het landschap onaangetast bleef.

Heidekoe Manderheide
Heidekoe Manderheide  Foto Margot Schulte
Heide in bloei, wandelaars
Heide in bloei, wandelaars  Foto Dook van Gils
Wierdense veld, heide en herder
Wierdense veld, heide en herder  Foto Willem Mulder

De uitgestrekte heidevelden zoals we die nu nog op enkele plaatsen hebben, ontstonden pas later in de middeleeuwen. Vanaf de vroege middeleeuwen ontstonden nederzettingen met vaste akkers op hogere gronden dichtbij de boerderijen. Om de akkers te bemesten werd een kringloopsysteem gebruikt.

De zogeheten woeste gronden tussen nederzettingen werden gebruikt als gemeenschappelijke gronden. Daar kon vee grazen en werden plaggen gestoken. De plaggen werden vermengd met mest van het vee uit de potstal en opgebracht op de akkers. Door een toenemende bevolking werd dit systeem steeds intensiever, waardoor de gronden uitgeput raakten. Op deze plekken kon alleen nog heide groeien en ontstonden uitgestrekte heidevlaktes.

In de nieuwe tijd is de oppervlakte van de heidevlaktes sterk teruggedrongen. Door de uitvinding van kunstmest werd het kringloopsysteem overbodig. De gemeenschappelijke heidevelden werden daarom verkocht. Op veel plekken kochten landgoedeigenaren de gronden om er naaldbossen op te planten. Andere delen werden ontgonnen ten behoeve van de landbouw. De kleine stukken overgebleven heide werden natuurgebieden met bijzondere planten en dieren die je elders niet vindt.

Schaapskudde op de Lemelerberg, Nico Kloek
Schaapskudde op de Lemelerberg  Foto Nico kloek

Behoud en uitbreiding van de heide

De natuur in Nederland heeft te lijden. Door bijvoorbeeld de hoeveelheid stikstof en ammoniak verzuurt de natuur en groeien heidevelden dicht met gras. Dit gras verdringt de heide, waardoor, als we niets ondernemen, de heide uiteindelijk zal verdwijnen. Daarom doen natuurorganisaties er alles aan om de vergrassing, en het anderszins dichtgroeien, van de heide tegen te gaan.

Het beheer van onze heideterreinen doen wij al tientallen jaren met schaapskuddes. De schapen voorkomen dat de heide dichtgroeit met gras en boompjes en grazen ze lang op één plek, dan wordt de begroeiing korter. Schapen zijn goed voor de biodiversiteit; ze verspreiden zaden in hun vacht en ze zorgen met poepplekken en looppaden voor variatie in de heide.

Daarnaast wordt beheer uitgevoerd door handmatig boompjes en struiken te verwijderen of door stukken heide te branden, maaien of plaggen. Een gevarieerde heide is aantrekkelijk om te zien, maar is ook een goed leefgebied voor verschillende insecten, reptielen en vogels. In het filmpje onderaan de pagina vertelt ecoloog Mark Zekhuis alles over het beheer van een heideterrein.

Schakel marketing cookies in om deze content te tonen

Voor video's maken we o.a. gebruik van YouTube. YouTube plaatst cookies voor het weergeven van relevante video's.

Cookie-instellingen
Steun Het Overijssels Natuurfonds!

Maak Overijssel groener en gezonder. Al vanaf €7,50 bescherm jij één vierkante meter natuur.

Help mee!