Verbeteren van de heide met steenmeel

Beerze, Mark Zekhuis

De afgelopen jaren zijn we in het kader van Natura 2000 gestart met het uitbreiden en verbinden van de heide in verschillende natuurterreinen. Naast vermesting, verdroging en versnippering, is verzuring één van de grootste bedreigingen voor de natuur. Om de heide weerbaarder te maken tegen verzuring, strooien we steenmeel over de heide uit. Met het toevoegen van steenmeel dragen we voor een deel bij aan het herstel van de mineralenbalans in de bodem en creëren we een sterker heidelandschap.

Door de aanhoudende stikstofneerslag verzuurt de heide en de bodem. Als gevolg hiervan kunnen de aanwezige nutriënten in de bodem zoals kalium, calcium en magnesium, niet meer worden opgenomen. Hierdoor verdwijnt de variatie aan bloemen en kruiden die van oorsprong op de heide aanwezig is en deze nutriënten nodig hebben, zoals glad biggekruid, tormentil, mannetjes ereprijs, vertakte leeuwentand, zandblauwtje en muizenoortje.

Een opkikker voor de biodiversiteit
Met het toevoegen van mineralen, in de vorm van steenmeel, helpen we de nutriëntenbalans in de bodem deels te herstellen en de bodemvitaliteit te verbeteren. Steenmeel is gemalen steen en brengt heel geleidelijk de juiste mineralen deels weer terug in de bodem. De bodem kan hierdoor zijn werk weer doen en kunnen de bloemen en kruiden weer bloeien. En dat is noodzakelijk voor vlinders, sprinkhanen, zweefvliegen en wilde bijen. Van deze toename van insecten profiteren libellen, boomleeuwerik, boompieper, grauwe klauwier en roodborsttapuit. Kortom een opkikker voor de biodiversiteit. Na vijf jaar verwachten we de effecten te gaan zien!

Heideblauwtje, Mark Zekhuis
Bontbekplevier, Mark Zekhuis
Tormentil, Jacob van der Weele

Hoe gaan we te werk?

Een trekker verspreidt het steenmeel. We doen dit met name op de geplagde delen maar op de Lemelerberg ook op een deel bestaande heide. In totaal wordt op de Lemelerberg 150 hectare en op Beerze 50 hectare voorzien van steenmeel. We zetten speciale machines in om te voorkomen dat de bodem beschadigt. Steenmeel is een donkere stof die wat glinstert als je het op de heide ziet liggen. Achter de strooier kunnen flinke wolken te zien zijn die al snel neerdalen. Afhankelijk van het weer, verwachten we dat de werkzaamheden worden uitgevoerd van oktober tot en met december 2021. We starten in Beerze en gaan vervolgens op de Lemelerberg aan de slag. In de terreinen zijn informatiepanelen geplaatst. Bekijk dit paneel via onderstaande button.

Paneel steenmeel

Vraag & Antwoord

Wat is steenmeel?

Steenmeel of gesteentemeel is fijngemalen gesteente dat gebruikt wordt als bodemverbeteraar. Het steenmeel dat op Beerze en de Lemelerberg wordt toegepast is een restproduct dat vrijkomt bij industriële winning. Het steenmeel dat we gebruiken op Beerze en de Lemelerberg, heeft een poederachtige vorm.

Waarom is het nodig om steenmeel te verspreiden?

Door de aanhoudende stikstofneerslag, als gevolg van menselijk handelen, verzuurt de heide en de bodem. Hierdoor kunnen de aanwezige nutriënten in de bodem zoals kalium, calcium en magnesium, niet meer worden opgenomen. Dit heeft als gevolg dat de variatie aan bloemen en kruiden verdwijnt die van oorsprong op de heide aanwezig is. Bloemen en kruiden die deze nutriënten nodig hebben, zoals glad biggekruid, tormentil, mannetjes ereprijs, vertakte leeuwentand, zandblauwtje en muizenoortje. Met het verdwijnen van deze bloemen en kruiden, hebben veel insecten onvoldoende voedsel en verdwijnen zij ook. Dit heeft weer desastreuze gevolgen voor vogels en zoogdieren. Kortom: de hele biodiversiteit krijgt een knauw wanneer de variatie aan kruiden en bloemen afneemt.

Wat is een arme, verzuurde bodem en welke problemen zien we?

In een verzuurde bodem zijn belangrijke stoffen zoals calcium en magnesium grotendeels verdwenen. Dat zien we bij veel van de arme zandgronden. Hierdoor kunnen planten en kruiden niet meer de juiste voedingsstoffen tot zich nemen en kwijnen ze weg. De problemen zijn ontstaan omdat er teveel stikstof uit de lucht in de bodem terecht komt. Dat noemen we ook wel stikstofdepositie. Vegetaties worden daardoor steeds eentoniger. En dit heeft gevolgen voor de hoeveelheid insecten en daarmee vogels en zoogdieren.

Is de verzuring van de bodem op te lossen met steenmeel?

Nee. Helaas is de toevoeging van steenmeel niet zaligmakend en heft het verzuringsprobleem hiermee niet op. Hiervoor is echt meer nodig, denk aan het verminderen van de uitstoot van stikstof en nitraat. Maar met het eenmalig toevoegen van steenmeel doen we wel wat we op dit moment kunnen om de effecten van de verzuring te verminderen. Ondertussen werken we op allerlei manieren aan het versterken van het heidelandschap (denk aan het weghalen van bomen om heideterreinen te verbinden, denk aan begrazing om dichtgroeien van de heide te voorkomen, etc.) en werkt de politiek aan maatregelen om het verzuringsprobleem bij de bron aan te pakken.

Met dit brede scala aan maatregelen, is het mogelijk om het benodigde natuurherstel in gang te zetten en de planten en dieren te koesteren voor de toekomst. Robuuste natuur met biodiversiteit kan namelijk pas ontstaan als de natuurlijke systemen en processen op orde zijn en goed functioneren.

Is dit de eerste keer dat jullie steenmeel verspreiden? Zijn er al resultaten bekend?

Verschillende terreinbeheerders gebruiken steenmeel nu al meerdere jaren bij het herstel van bos- en natuurgebieden, met name op arme zandgronden voor heideherstel. De oudste steenmeelexperimenten zijn inmiddels zo’n zeven jaar oud. De eerste monitoringsresultaten geven een positief beeld; een geleidelijke aanvulling van de elementen in de bodem.

Waarom de keuze voor steenmeel en niet voor kalk?

De kracht van steenmeel zit vooral in de trage werking. De bufferende stoffen komen namelijk heel geleidelijk vrij. Hierdoor heeft de bodem een lange, continue aanvulling, in plaats van een korte, tijdelijke boost, zoals bij kalk het geval is.

Waar komt dit steenmeel vandaan?

Dit steenmeel wordt geleverd door Sibelco en komt uit Scandinavië. Waarom Scandinavië: In de ijstijd hebben ijstongen gesteentemateriaal uit Scandinavië hier heen geperst waardoor bijv. de Lemelerberg en de Sallandse Heuvelrug ook gevormd zijn. Het steenmeel uit Scandinavië past dus bij de bodem die we hebben en is een restproduct van gewonnen gesteente. Het steenmeel wordt niet apart gewonnen en is daarom duurzamer dan bijvoorbeeld kalk.

Is steenmeel werkelijk nodig, is het niet beter de natuur met rust te laten?

Gezien de achteruitgang van de natuur door verdroging, verzuring, versnippering, vermesting en vergiftiging en het feit dat de natuur daardoor zo kwetsbaar is, zien we de toevoeging van steenmeel als zeer waardevol om de effecten van verzuring te verminderen.

Hoeveel steenmeel wordt er verspreid en wat zie je ervan?

De hoeveelheid hangt af van de bodem en kan wat variëren, maar doorgaans verspreiden we tot maximaal 20.000 kg steenmeel per hectare. Deze hoeveelheid is gebaseerd op gedegen onderzoeken naar het gebruik en de werking van steenmeel. Na verspreiding ligt een lichte sluier van grijs stof op de bodem en beplanting, het glinstert iets in het zonlicht. Na enkele regenbuien zakt het naar de bodem waar het zijn werk kan doen.

Verstoren de werktuigen die het steenmeel uitrijden de rust van de dieren niet teveel?

Voor elke uitvoering toetsen we de natuur grondig op aanwezige dieren. Ook tijdens het werk houden we het gebied zorgvuldig in de gaten. We werken daarnaast bewust in het najaar, dit is de minst kwetsbare periode voor dieren. We zetten speciaal materieel in zodat verstoring van de bodem tot een minimum beperkt blijft.

Steun Landschap Overijssel

Overijssel is een schitterende en afwisselende provincie. Van de natuur kun je altijd genieten. Zelfs als je in de stad woont is natuur dichtbij. Dat is niet vanzelfsprekend, daar werken duizenden mensen hard aan, vaak met onze hulp. Samen maken we Overijssel mooier. Help je ons mee?