Veelgestelde vragen

Foto: Ruud Ploeg

Vragen en antwoorden over Natura 2000 Lemelerberg

Wat is Natura 2000?

Natura 2000 is de naam van een Europees netwerk van leefgebieden voor (zeldzame) planten, vogels en andere dieren. In deze gebieden werken overheden, waterschappen en natuur- en belangenorganisaties samen om - op basis van Europese natuurdoelen - verdere achteruitgang van de gewenste diversiteit aan planten en dieren te voorkomen. Om deze doelen te halen, moeten er soms ook maatregelen worden genomen in omliggende gebieden. Er zijn in Nederland in totaal ruim 160 Natura 2000-gebieden. Hiervan liggen er 24 in Overijssel.

Wat is het doel van Natura 2000?

Het doel van Natura 2000 is de kwaliteit en oppervlakte van beschermde typen natuur te behouden en waar mogelijk te verbeteren. In gebieden kunnen economische en ecologische belangen op gespannen voet (komen te) staan. In zogeheten beheerplannen leggen de rijksoverheid en provincies vast wat er op welke wijze mogelijk is. Uitgangspunt is steeds het realiseren van ecologische doelen met respect voor - en in een zorgvuldige balans met - wat particulieren en ondernemers willen. De plannen worden daarom in goed overleg opgesteld met alle direct betrokkenen, zoals beheerders, gebruikers, omwonenden, gemeenten, natuurorganisaties en waterschappen.

Wat doet Nederland met Natura 2000?

In een dichtbevolkt land als Nederland heeft de natuur onze zorg hard nodig. Er zijn in ons land ruim 160 Natura 2000-gebieden aangewezen. Hiervan liggen er 24 geheel of gedeeltelijk in Overijssel. Voor álle gebieden wordt een beheerplan gemaakt dat aangeeft hoe ‘beleven, gebruiken en beschermen’ er op een evenwichtige manier samen kunnen gaan. Het streven is overal om bestaande activiteiten zo min mogelijk te beperken. Tegelijkertijd is duidelijk dat ‘niet alles kan’ in Natura 2000-gebieden.

Wie maakt het beheerplan voor een Natura 200-gebied?

De provincie (en in sommige gevallen het Rijk) neemt het initiatief om het beheerplan op te stellen. Ze wijst vervolgens voor ieder Natura 2000-gebied een ‘trekker’ aan die het plan feitelijk maakt, in nauw overleg met eigenaren, gebruikers, gemeenten, waterschappen en (andere) provincies. Vaak is de trekker de (belangen)organisatie met de meeste grond in eigendom in een gebied.

Wat staat er in het beheerplan?

In het beheerplan staat wat er moet gebeuren om de natuurdoelen in een gebied te halen; welke planten en dieren wáár en in welke mate beschermd moeten worden. Ook staat er in het beheerplan wie de maatregelen uitvoert en monitort.

Wat is PAS?

In veel Natura 2000-gebieden is de neerslag van stikstof een van de belangrijkste belemmeringen om de natuurdoelen te halen. De Nederlandse overheid heeft daarom het Programma Aanpak Stikstof (PAS) ontwikkeld, met aanvullende ecologische herstelmaatregelen om de neerslag te verminderen. Wat er lokaal precies aan extra maatregelen nodig is, maakt een zogeheten PAS-gebiedsanalyse duidelijk.

Waar staat Samen werkt beter! Voor?

Onder de noemer Samen werkt beter! (SWB) werken in Overijssel 14 partijen die bij Natura 2000 en PAS betrokken zijn, de komende jaren samen aan het behoud en herstel van kwetsbare natuur. Hiermee realiseren ze tegelijkertijd nieuwe kansen voor de economie omdat ontwikkelingen in de industrie, verkeer en landbouw nu vaak beperkt worden om de natuur niet verder te belasten. De gedachte achter SWB is dat bewoners, belangenorganisaties en overheid een gezamenlijke verantwoordelijkheid hebben om de kwaliteit van leefgebieden van planten dieren te verbeteren en de oorzaken van schadelijke effecten bij de bron aan te pakken. Grondeigenaren die te maken hebben met effecten op hun gronden, krijgen een passende oplossing aangeboden voor hun toekomst.

Natuurherstel Lemelerberg

Waarom zijn er natuurherstelmaatregelen nodig op de Lemelerberg?

De Lemelerberg staat onder druk. De kwaliteit van de natuur neemt af en tegelijkertijd nemen de invloeden van buitenaf toe. Denk aan de groeiende industrie en landbouw en het toenemende verkeer. Door het teveel aan stikstofuitstoot ontstaat een monocultuur die ten koste gaat van de biodiversiteit. Het is juist de variatie die zorgt voor gezonde natuur. Daarom gaan we de Lemelerberg (inclusief Archemerberg) versterken. We maken het gebied weerbaarder voor de toekomst zodat diverse kwetsbare planten en dieren er kunnen blijven leven en nieuwe soorten terugkeren.

Om welke natuurherstelmaatregelen gaat het?

Voor het behoud en de uitbreiding van een gevarieerd en sterk heidelandschap moeten we vernattingsmaatregelen en inrichtingsmaatregelen treffen. Het gaat daarbij om:

  • omvormen van bos naar heide met zandverstuivingen
  • verjonging van jeneverbessen
  • plag- en bekalkingsmaatregelen
Wordt er ook iets gedaan aan Park 1813?

Begin vorige eeuw werd het bevrijdingspark aangelegd. Het is een landschapsmonument dat op nationale schaal uniek is, omdat Park 1813 het enige bevrijdingspark is en dat we willen behouden. Het park willen we, parallel aan de Natura 2000 opgave, herstellen en beter tot zijn recht laten komen.

Waarom is uitbreiding van heide op de Lemelerberg belangrijk?

In het hele Vecht Beneden Regge gebied zijn duizenden hectares bos. In Overijssel is gedurende de afgelopen 100 jaar bijna 90% van de heide verdwenen.

Ook op de Lemelerberg nam door de jaren heen steeds meer bos de plaats in van heide. Omdat de heide zo zeldzaam aan het worden is en de Lemelerberg de meeste potentie biedt voor uitbreiding willen we de heide hier een nieuwe kans geven. Landschap Overijssel gaat bos kappen en vitale heide uitbreiden en herstellen.

Meer heide, wat betekent dit voor de planten en diersoorten?

Meer heide is goed voor insecten, zoals graafbijen en vlinders en steeds zeldzaam wordende vogels, waaronder de veldleeuwerik en nachtzwaluw. Maar ook de zandhagedis profiteert van heide. Een goed ontwikkeld heidelandschap is meer dan alleen heide, daar horen ook jeneverbessen, opslag van boompjes, korstmossen en stuifzand bij.

Wat gebeurt er met de wandel- en ruiterpaden en de mountainbikeroute?

We zijn nog naar de padenstructuur aan het kijken. Er komt een totaal ander landschapsbeeld, waarbij we de beleving opnieuw vormgeven. Op sommige plekken creëren we rust op de heide, door paden samen te voegen die nu heel dichtbij elkaar liggen. Op andere plekken maken we juist het nieuwe landschap en bijzondere plekken toegankelijk, om de natuur en cultuurhistorie nog beter en mooier te kunnen beleven.

Waarom en hoeveel bos wordt er gekapt?

Het omvormen van bos naar heide en stuifzand is een maatregel om kwetsbare natuur te beschermen zodat deze tegen een stootje kan. De van oudsher aanwezige heide is sterk uitgedund en op veel plekken veranderd in bos. Naaldbomen In totaal wordt ongeveer 150 hectare bos gekapt. Dat is 10% van het bos in het hele gebied. Kenmerkende bomen laten we staan.

Hoe bepaalt Landschap Overijssel welke bomen er gekapt gaan worden?

Op basis van veldonderzoek wordt bepaald welke bomen weg moeten om de verdamping tegen te gaan. Voor het behoud van de jeneverbes is er geen onderzoek nodig. Het is duidelijk dat alle bomen bij de jeneverbesstruwelen weg moeten, om de jeneverbes ruimte te geven.

Bomen zijn toch ook natuur?

Dat klopt. Bossen zijn een waardevol onderdeel van de natuur in Overijssel. Op veel plekken wordt daarom gewerkt aan behoud en versterking van bossen. Op andere plekken krijgt kwetsbare natuur zoals heide of hoogveen meer ruimte om te overleven. Per gebied wordt zorgvuldig bekeken wat er precies nodig is om bijzondere natuur te versterken en te beschermen.

Bomen zijn toch waardevol omdat ze CO2 opnemen? Hoe zit dat met klimaatverandering?

In Nederland liggen er meerdere uitdagingen op het gebied van natuur. Het beschermen en versterken van bijzondere natuur is zo’n onderwerp, maar ook klimaatverandering en CO2. Door tussen overheden onderling goede afspraken te maken, worden verschillende belangen tegen elkaar afgewogen om per geval de juiste maatregelen te treffen. Lokaal kan dit soms een tegenstrijdig beeld geven. Juist het vinden van een balans tussen de verschillende doelen en belangen is een van de redenen waarom in Overijssel gemeenten, waterschappen, natuurorganisaties, economische belangenorganisaties en de toeristische sector nauw samenwerken.

Waarom moet ik als particulier wel iets doen aan compensatie als ik een boom kap en jullie niet?

De regels voor herplanten van bomen verschillen per gemeente. De herplantplicht is bedoeld om te voorkomen dat natuur ‘zomaar’ kan verdwijnen. Natura 2000 heeft een breder perspectief waarin bomenkap soms juist kan bijdragen aan het versterken van de natuur. Voor natuurgebieden in Nederland geldt dat alle maatregelen worden beschreven in een beheerplan. In dat plan staan de afspraken en normen waaraan de natuurbeheerder zich moet houden. Dit voorkomt dat organisaties voor elke beheeractiviteit een aparte vergunning moet aanvragen en verplicht ze gedegen onderzoek te doen naar de gevolgen. De herplantplicht bij het kappen van bomen is hierdoor vervallen. Er zijn ook gebieden waar natuurbeheerorganisaties en overheden afspreken om meer bos te realiseren. Dit is echter geen gevolg van het kappen van bomen in andere gebieden.

Wie betaalt de herstelmaatregelen? En wordt er geld verdiend aan het kappen van bomen?

De provincie Overijssel stelt geld beschikbaar voor het uitvoeren van de herstelmaatregelen. Als bomenkap daar onderdeel van uitmaakt, kiezen organisaties als Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Landschap Overijssel er veelal voor om dit in eigen beheer uit te voeren. Zij vragen hiervoor dan geen subsidie aan. Dit is gelijk aan de wijze waarop zij normaalgesproken ook aan bosbouw doen. Ze hebben dus geen extra voordeel van de herstelmaatregelen. Na de kap ontvangen ze wel subsidie voor het omzetten van het gekapte bos naar heide. Dit is namelijk een andere activiteit dan reguliere bosbouw. Eventueel structureel inkomensverlies door afwaardering van grond, wordt door (rentmeesters van) de provincie gecompenseerd op basis van marktwaarde. Dit is gelijk aan het systeem voor het omvormen van landbouwgrond naar natuur.

Vragen over de uitvoering van werkzaamheden

Wie is de opdrachtgever van de maatregelen en wie voert ze uit?

Landschap Overijssel is de opdrachtgever. Aannemer Harry Beelen gaat het werk uitvoeren voor Landschap Overijssel, met als toezichthouder Bosgroep Noord-Oost Nederland. Deze aannemer heeft de juiste kennis, ervaring én materialen hiervoor.

Welke werkzaamheden vinden de komende tijd plaats?

De werkzaamheden op de Archemerberg bestaan uit het kappen van de grotere bomen en het afvoeren van het hout en de takken. Volgend jaar halen we op diezelfde plekken de overige opslag van boompjes weg. En waar nodig worden de stobben (de boomstronken) gefreesd en de strooisellaag (de bovenste tien centimeter van de bodem) verwijderd. Dit laatste is nodig om heideplantjes te kunnen laten kiemen op de kale bodem.

Wanneer starten de werkzaamheden?

Tussen 15 oktober en 15 maart 2019 gaan we 50 hectare bos kappen. We krijgen er in totaal 150 hectare nieuwe heide bij en daarvoor kappen we, vanaf nu, drie jaar lang elk jaar 50 hectare bos.

Houden jullie rekening met het broedseizoen?

Jazeker! Het broedseizoen is in Nederland van 15 maart tot 15 juli. En we houden niet alleen rekening met broedende vogels, maar ook met kwetsbare planten, bijzondere bomen en roofvogelnesten. Er vindt, voordat we aan de slag gaan, een uitgebreide inventarisatie plaats.

Waar starten de werkzaamheden?

We gaan voornamelijk aan de noordkant van de ‘berg’ beginnen en werken zo in de komende jaren naar de zuidkant toe. Wel wordt er komende winter ook nog een perceel in Park1813 gekapt, tussen de panorama’s.

Waar gaat het hout heen?

Het hout gaat naar papierfabrieken en kwalitatief minder goed hout wordt verkocht aan spaanplaatfabrieken. Het mooie hout gaat naar houtzagerijen om er bouwhout van te maken en takafval wordt versnipperd voor energieopwekking.

Wat merkt de bezoeker van het natuurgebied van de houtkap?

De bezoeker van de Lemelerberg kan wat hinder ondervinden van het geluid dat de machines produceren of omdat deze over wandelpaden rijden. Verder ziet de wandelaar houtstapels langs de paden en hier en daar hopen takken liggen die versnipperd gaan worden. We proberen alle wandelpaden zo goed mogelijk begaanbaar te houden maar voor de veiligheid kan het nodig zijn dat er even een omleiding is. Die geven we dan ter plekke duidelijk aan.

We rekenen daarbij op ieders begrip, want we voeren deze maatregelen uit om in de toekomst nog meer van dit prachtige natuurgebied te kunnen genieten. De bezoeker zal er nieuwe planten en dieren aantreffen en door het opener landschap meer (uit)zicht krijgen op en vanaf de berg.

Toegang en contact/vragen

Is het natuurgebied Beerze tijdens het natuurherstel gewoon toegankelijk?

Ja. Soms kan het zijn dat er voor de veiligheid tijdelijk een pad is afgesloten. Dit wordt ter plekke aangegeven en er wordt voor een omleiding gezorgd. We proberen dit wel zoveel mogelijk te voorkomen.

Is het Theehuis Lemelerberg bereikbaar?

Ja. Het Theehuis blijft gedurende de werkzaamheden gewoon bereikbaar. Datzelfde geldt voor de parkeerplaats.

Wie kan ik bellen met vragen of opmerkingen?

Heeft u tijdens de werkzaamheden vragen of opmerkingen, dan horen wij die graag. U kunt daarvoor terecht bij toezichthouder Henk Jan Jeurink van Bosgroep Noord-Oost Nederland, tel: 06 15295127. Henk Jan is (bijna) dagelijks aanwezig in het gebied. Ook kunt u onze terreinbeheerder Hans Dijkstra in het veld aanspreken, of bellen: 06 - 51 350 7 88.

Toekomst

Wie controleert of de natuurherstelmaatregelen straks het gewenste effect hebben? En hoe gebeurt dat?

De provincie Overijssel monitort het effect van de herstelmaatregelen per (door Natura 2000-regelgeving) te beschermen, te behouden en/of te versterken natuursoort in het Lonnekermeer. Men bekijkt op verschillende manieren of de effecten voldoende positief zijn, onder meer door met peilbuizen de grondwaterstand in de gaten te houden. Zijn de effecten onvoldoende, dan treft de provincie in de volgende Natura 2000-beheerplanperiode aanvullende maatregelen. Naast de provincie houdt ook Landschap Overijssel een oogje in het zeil door regelmatig te bekijken in welke mate de natuur in het gebied profiteert van de aanpassingen.

Wat levert recreanten het nieuwe landschap op?

Prachtige uitzichten, een nieuwe beleving van het gebied waarbij je op de uitgestrekte heide meer openheid ervaart en er meer (uit)zicht is op en naar de berg. Er is ook meer variatie in het landschap. Ons ideale toekomstbeeld doet bovendien recht aan de historie van het landschap; de smeltwaterdalen, raatakkers, middeleeuwse wegen met karresporen en Park 1813. Zodat de bezoeker straks niet alleen hoogwaardige natuur ziet, maar ook meegenomen wordt in 4.000 jaar bewoningsgeschiedenis van de Lemelerberg.